Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, mở ở Hà Nội giữa những năm hai mươi của thế kỷ trước, là nơi lần đầu tiên người Việt học vẽ theo lối nhà trường: hình hoạ, giải phẫu, phối cảnh, sơn dầu. Nhưng điều làm ngôi trường đi vào lịch sử không chỉ là dạy lối vẽ phương Tây, mà là để học trò quay về với sơn ta và tấm lụa, rồi biến chúng thành những chất liệu hội hoạ mang dáng dấp Việt Nam.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Nếu bạn từng đi Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam ở Hà Nội và đứng trước những bức thiếu nữ áo dài, những tấm sơn mài vàng son, thì phần lớn chúng là tranh của những người từng ngồi học ở ngôi trường này. Tập này mình kể về họ, để lần tới bạn đứng trước tranh thấy được cả một thế hệ phía sau.
Một ngôi trường mở ra giữa thời thuộc địa
Ngôi trường do một hoạ sĩ người Pháp là Victor Tardieu đề xuất và gây dựng, cùng với hoạ sĩ Nam Sơn, tên thật là Nguyễn Văn Thọ, người Việt đầu tiên cùng góp tay sáng lập. Trước đó, ở ta có nghề vẽ, nghề chạm, nghề sơn rất lâu đời, nhưng là nghề thủ công truyền trong làng, không có khái niệm hoạ sĩ ký tên trên tranh như ở châu Âu.
Học trò thi vào trường rồi học nhiều năm. Họ vẽ người mẫu, vẽ tượng thạch cao, học giải phẫu, học phối cảnh, học sơn dầu như sinh viên mỹ thuật bên Pháp.
Điều đáng nói là những người thầy ở đây không muốn đào tạo ra những bản sao hoạ sĩ Pháp. Họ khuyến khích học trò đi về làng, xem đình chùa, xem tranh dân gian, học nghề sơn của thợ, rồi tìm cách nói tiếng nói riêng.
Từ một ngôi trường mở ra trong bối cảnh thuộc địa, đầy mâu thuẫn, lại hình thành một nền hội hoạ hiện đại có diện mạo riêng. Đó là điều mà các nhà nghiên cứu mỹ thuật tới nay vẫn bàn nhiều.
Những cái tên bạn sẽ gặp trên nhãn tranh
Khi đi bảo tàng, bạn sẽ gặp đi gặp lại một số cái tên. Nguyễn Phan Chánh, người được coi là bậc thầy của tranh lụa, với những cảnh sinh hoạt nông thôn màu nâu trầm. Tô Ngọc Vân, nổi tiếng với tranh sơn dầu thiếu nữ mềm mại. Nguyễn Gia Trí, người đưa sơn mài lên thành những tấm tranh khổ lớn lộng lẫy.
Có một nhóm hoạ sĩ học ở trường rồi sang Pháp sống và vẽ phần lớn cuộc đời, như Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Vũ Cao Đàm. Tranh của họ hay vẽ thiếu nữ, mẹ con, trẻ em, cảnh gia đình êm đềm, với nét thanh và màu nhã, rất được người sưu tầm châu Âu ưa thích.
Ở trong nước, các khoá sau còn có những hoạ sĩ mà người Việt hay gọi chung là thế hệ tiếp nối, như Nguyễn Sáng, Nguyễn Tư Nghiêm, Dương Bích Liên, Bùi Xuân Phái. Mỗi người đi một con đường rất khác nhau.
Bạn không cần nhớ hết. Chỉ cần lần tới, khi thấy dòng chữ ghi hoạ sĩ học ở Trường Mỹ thuật Đông Dương, bạn biết bức tranh đó thuộc về giai đoạn khởi đầu của hội hoạ hiện đại Việt Nam.
Vì sao sơn ta và lụa lại quan trọng đến thế?
Sơn dầu là chất liệu của châu Âu, học trò Việt vẽ giỏi đến đâu thì vẫn đang nói bằng tiếng của người khác. Thứ làm nên bản sắc lại là hai chất liệu rất quen ở ta mà trước đó chưa ai coi là chất liệu hội hoạ: sơn ta và lụa.
Sơn ta vốn dùng để sơn đồ thờ, hoành phi, câu đối, tượng Phật. Thợ sơn làng nghề biết pha sơn, thếp vàng, nhưng ít khi dùng nó để vẽ một bức tranh có không gian, có ánh sáng. Ở trường, thầy trò cùng thử nghiệm, học từ thợ, mài đi mài lại, cho tới khi sơn ta thành một ngôn ngữ hội hoạ thật sự, mà sau này mình gọi là tranh sơn mài.
Lụa thì người phương Đông đã vẽ từ xưa. Nhưng các hoạ sĩ Việt thời này kết hợp lối vẽ lụa truyền thống với hiểu biết về hình hoạ, ánh sáng của phương Tây, ra một kiểu tranh lụa nhẹ, trong, mà nhiều người coi là rất Việt.
Nên khi xem tranh giai đoạn này, bạn thử để ý chất liệu trước. Chất liệu là một nửa câu chuyện của thế hệ ấy.
Nhận ra tranh thế hệ này khi đứng trước nó
Có vài dấu hiệu giúp bạn nhận ra tranh của giai đoạn này. Đề tài thường là người Việt trong sinh hoạt thường ngày: thiếu nữ, trẻ em chơi đùa, phiên chợ, người nông dân, cảnh chùa, cảnh làng. Ít thấy cảnh chiến trận hay những đề tài lịch sử hoành tráng như tranh học viện châu Âu.
Hình người được vẽ có giải phẫu đúng, có khối, nhưng thường thanh mảnh, dáng mềm, cử chỉ kín đáo. Màu sắc tiết chế, ít khi chói gắt. Tranh sơn mài thì có sắc đen sâu, đỏ son, vàng ánh kim, những mảng vỏ trứng trắng ngà.
Bạn cũng sẽ thấy dấu vết của nghệ thuật truyền thống phương Đông: bố cục để nhiều khoảng trống, đường nét có nhịp điệu như tranh thuỷ mặc, đôi khi có dòng chữ đề và con dấu đỏ ở góc tranh. Đó là chỗ phương Tây và phương Đông gặp nhau trên cùng một mặt tranh.
Không phải mọi bức đều theo đúng những dấu hiệu này. Nhưng chúng là điểm khởi đầu tốt để mắt bạn có chỗ bám.
Những câu hỏi còn đang được bàn
Cũng nên biết rằng câu chuyện về ngôi trường này không chỉ có màu hồng. Có ý kiến cho rằng nó đã định hình một kiểu tranh Việt êm đềm, thơ mộng phần nào theo con mắt người phương Tây muốn thấy về phương Đông. Có ý kiến khác nhấn mạnh rằng chính học trò đã chủ động chọn lựa và vượt lên.
Ngoài ra, tranh của giai đoạn này hiện nay được mua bán với giá rất cao, nên vấn nạn tranh giả, tranh chép ghi sai tác giả khá phổ biến. Đây là chuyện các chuyên gia và bảo tàng vẫn phải xử lý, và là lý do bạn nên xem tranh ở những nơi có nguồn gốc rõ ràng.
Những tranh luận đó không làm giảm giá trị của các tác phẩm. Chúng nhắc mình rằng xem tranh là xem cả bối cảnh.
Nếu có dịp tới Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, bạn thử dành riêng một buổi cho các tầng tranh đầu thế kỷ hai mươi. Đi chậm, đọc tên hoạ sĩ, để ý chất liệu, và tự hỏi: nếu không có ngôi trường đó, những bức tranh này sẽ ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Trường Mỹ thuật Đông Dương bây giờ còn không?
Ngôi trường không còn với tên cũ. Ở Hà Nội hiện có trường đại học mỹ thuật được coi là tiếp nối truyền thống đào tạo của nó.
Vì sao nhiều tranh của thế hệ đầu lại nằm ở nước ngoài?
Một phần vì một số hoạ sĩ sống và làm việc ở Pháp, một phần vì tranh được bán, tặng, mang đi qua nhiều biến động lịch sử. Nhiều bức hiện thuộc các bộ sưu tập tư nhân ở châu Âu và châu Á.
Tranh lụa và tranh sơn mài, cái nào xuất hiện trước?
Vẽ trên lụa có từ rất lâu trong văn hoá phương Đông, còn sơn ta thì được dùng cho đồ thờ, đồ gia dụng từ lâu đời. Điều mới ở thế kỷ hai mươi là cả hai được phát triển thành chất liệu của hội hoạ hiện đại.
Hoạ sĩ học ở trường có vẽ tranh dân gian không?
Họ học hỏi nhiều từ tranh dân gian và điêu khắc đình chùa về đường nét, màu sắc, tinh thần. Tuy vậy, tranh của họ là tranh giá vẽ ký tên, khác với tranh dân gian làm theo khuôn của làng nghề.
Người mới xem nên bắt đầu từ hoạ sĩ nào?
Bạn có thể bắt đầu với Nguyễn Phan Chánh cho tranh lụa, Nguyễn Gia Trí cho sơn mài và Tô Ngọc Vân cho sơn dầu. Ba người, ba chất liệu, cho bạn một tấm bản đồ khởi đầu khá đầy đủ.
