Tượng David của Michelangelo được tạc từ một khối cẩm thạch khổng lồ mà trước đó đã có người bắt tay rồi bỏ dở, và nó nổi tiếng không chỉ vì to và đẹp, mà vì khoảnh khắc được chọn: chàng trai David trước khi giao chiến với gã khổng lồ Goliath, thân thể đứng thả lỏng, nhưng đôi mày nhíu lại, ánh mắt căng thẳng nhìn về phía đối thủ. Đó là một bức tượng về sự tập trung trước hành động.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Có lẽ bạn đã thấy David trên bưu thiếp, trên áo phông, trên những bản sao bằng nhựa ở quán ăn. Tập này mình muốn bóc bức tượng ra khỏi những bản sao ấy, để xem vì sao một khối đá lại có thể chứa nhiều điều đến vậy.
Một khối đá bị bỏ dở
Câu chuyện bắt đầu từ một khối cẩm thạch rất lớn, khai thác ở vùng núi đá nổi tiếng của Ý. Nó nằm đó nhiều năm sau khi những nhà điêu khắc trước đó đã đẽo một phần rồi dừng lại. Khối đá vừa cao vừa hẹp, lại đã bị đục dở, không mấy ai muốn nhận.
Đầu thế kỷ mười sáu, Michelangelo, khi ấy còn trẻ, nhận làm. Ông mất khoảng ba năm để tạc xong. Người Florence gọi khối đá, rồi gọi bức tượng, là người khổng lồ, vì nó cao hơn bốn mét, gấp mấy lần người thật.
Michelangelo được kể là quan niệm rằng bức tượng đã nằm sẵn trong khối đá, việc của người điêu khắc chỉ là gạt bỏ phần thừa để giải phóng nó. Đây là một quan niệm hay được trích lại, dù lời nguyên văn thì có nhiều dị bản.
Nếu bạn từng ghé các làng đá ở chân núi Ngũ Hành Sơn, Đà Nẵng, nhìn những khối đá thô chờ tạc, bạn sẽ hiểu cái thách thức ấy: một lần đục sai là không có cách nào dán lại.
Trước trận đấu, không phải sau chiến thắng
Truyện David và Goliath kể về một chàng chăn cừu trẻ dùng chiếc ná đá hạ gục một chiến binh khổng lồ. Trước Michelangelo, nhiều nghệ sĩ Florence đã tạc David, thường là sau chiến thắng, chân giẫm lên đầu Goliath, dáng vẻ thong thả.
Michelangelo chọn khác. David của ông đứng một mình, không có đầu Goliath dưới chân. Chiếc ná vắt qua vai, viên đá nằm trong bàn tay buông xuống. Đầu quay sang một bên, mày nhíu, mũi hơi nở. Đó là giây phút trước khi hành động, khi mọi sức lực đang dồn lại.
Sự lựa chọn đó làm bức tượng có một căng thẳng ngầm. Cơ thể thì thả lỏng, nhưng gương mặt thì không. Người xem cảm thấy như đang đứng cạnh một người sắp bước vào thời khắc quyết định của đời mình.
Khi xem ảnh hay xem tượng thật, bạn hãy nhìn gương mặt trước, rồi mới nhìn cơ thể. Hai thứ ấy đang nói hai điều khác nhau, và chính sự khác nhau đó làm nên bức tượng.
Dồn trọng lượng lên một chân
David đứng dồn trọng lượng lên chân phải, chân trái chùng nhẹ, đầu gối hơi khuỵu. Vì vậy hông phải nhô lên, vai phải hạ xuống, cả cơ thể uốn thành một đường cong mềm. Tư thế này đã có từ điêu khắc Hy Lạp cổ, được các nghệ sĩ Phục Hưng học lại.
Nó làm bức tượng trông tự nhiên như người thật đang đứng nghỉ, chứ không cứng như cột đá. Nó cũng tạo ra một sự cân bằng giữa phần căng và phần chùng: bên này co, bên kia giãn, như một nhịp thở.
Bạn có thể thử ngay: đứng dậy, dồn hết trọng lượng lên một chân, thả lỏng chân kia. Bạn sẽ thấy hông và vai tự lệch theo hai chiều ngược nhau. Đó chính là dáng của David, và của vô số bức tượng sau này.
Khi nhận ra tư thế này, bạn sẽ thấy nó khắp nơi, từ tượng cổ trong bảo tàng tới dáng người mẫu trong ảnh thời trang ngày nay.
Đầu và bàn tay to hơn bình thường, vì sao?
Nếu nhìn kỹ, bạn sẽ thấy đầu và bàn tay phải của David hơi to so với tỷ lệ cơ thể. Có nhiều cách giải thích. Một cách phổ biến là bức tượng ban đầu được tính đặt ở vị trí cao, người xem nhìn từ dưới lên, nên phần trên được làm to hơn để không bị nhỏ đi khi nhìn từ xa.
Một cách giải thích khác mang tính biểu tượng: bàn tay to là bàn tay của hành động, cái đầu to là cái đầu của trí tuệ. David thắng nhờ khôn ngoan và can đảm chứ không nhờ sức vóc. Hai cách giải thích không loại trừ nhau, và đây là chuyện các nhà nghiên cứu vẫn bàn.
Rốt cuộc bức tượng không được đặt lên cao như dự định. Nó được dựng ở quảng trường trước toà thị chính Florence, rồi nhiều thế kỷ sau được chuyển vào trong một bảo tàng để bảo vệ. Ở quảng trường nay là một bản sao.
Đây là một ví dụ tốt cho thấy vị trí đặt tượng ảnh hưởng tới cách tạc. Một bức tượng là thứ được làm cho một chỗ, một tầm mắt cụ thể.
Nếu một ngày bạn đứng trước David
Nếu có dịp tới Florence, bạn sẽ gặp David trong một gian phòng có mái vòm, ánh sáng rọi từ trên xuống, bức tượng đứng trên bệ cao. Hành lang dẫn tới nó thường có những bức tượng dang dở khác của Michelangelo, những thân người như đang cố vùng ra khỏi khối đá.
Mình gợi ý: đừng chen lên phía trước ngay. Hãy đứng ở xa, nhìn bức tượng hiện ra cuối hành lang, cảm nhận kích thước. Rồi đi vòng quanh chầm chậm. Nhìn từ phía sau, bạn sẽ thấy sự căng của lưng, chiếc ná vắt qua vai.
Nhìn gần, bạn để ý những đường gân trên mu bàn tay, mạch máu trên cổ, những chi tiết làm đá như có máu chảy bên trong. Rồi lại lùi xa, để chi tiết tan đi, chỉ còn dáng người và ánh nhìn.
Và nếu không có dịp đi xa, lần tới thấy một bản sao David ở đâu đó, bạn thử tìm đôi mày nhíu và viên đá trong bàn tay buông. Chỉ hai chi tiết đó thôi đã đủ kể lại toàn bộ câu chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Tượng David cao bao nhiêu?
Bức tượng cao hơn bốn mét, chưa kể bệ, gấp khoảng hai lần rưỡi người thật. Kích thước lớn này góp phần tạo nên cảm giác choáng ngợp khi đứng trước nó.
Tượng David của Michelangelo và của Donatello khác nhau thế nào?
David của Donatello bằng đồng, nhỏ hơn, là một chàng thiếu niên mảnh khảnh đứng sau chiến thắng với đầu Goliath dưới chân. David của Michelangelo bằng cẩm thạch, to lớn, và ở khoảnh khắc trước trận đấu.
Michelangelo còn nổi tiếng với tác phẩm nào khác?
Ông nổi tiếng với bức tượng Đức Mẹ ôm xác Chúa ở Vatican và những bức bích hoạ trên trần nhà nguyện Sistine, trong đó có hình ảnh Chúa sáng tạo Adam với hai ngón tay gần chạm nhau.
Vì sao tượng cổ điển thường khoả thân?
Theo truyền thống Hy Lạp được Phục Hưng học lại, cơ thể người khoả thân được coi là hình mẫu của vẻ đẹp, sức mạnh và đức hạnh. Đó là một quy ước nghệ thuật, không mang nghĩa khiêu gợi theo con mắt thời ấy.
Tượng David đặt ở đâu hiện nay?
Bản gốc được đặt trong một bảo tàng mỹ thuật ở Florence để tránh mưa nắng. Ở quảng trường trước toà thị chính, nơi bức tượng đứng ban đầu, hiện là một bản sao.
