Phố Phái là cách người Hà Nội gọi những bức tranh phố cổ của hoạ sĩ Bùi Xuân Phái, và chúng làm người xem bồi hồi vì phố trong tranh gần như vắng tanh: mái ngói xô lệch, tường vôi loang lổ, cửa gỗ khép, lâu lâu mới có một bóng người nhỏ xíu. Đó không phải phố như ta thấy khi đi qua, mà là phố như ta nhớ lại khi đã đi xa.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Hiếm có hoạ sĩ nào mà tên mình trở thành tên một con phố trong lòng người khác. Tập này mình kể về Bùi Xuân Phái và những con phố của ông, và vì sao bạn nên xem chúng chậm hơn mình tưởng.
Một con phố không có người
Thử nghĩ tới phố cổ Hà Nội mà bạn biết: xe máy kín đường, hàng quán tràn vỉa hè, biển hiệu chồng lên biển hiệu, tiếng còi không ngớt. Rồi nhìn một bức phố Phái. Không có gì trong số đó. Chỉ có những dãy nhà thấp, mái ngói nâu sẫm nghiêng ngả, tường vàng tường xám bong tróc, những ô cửa tối.
Người trong tranh, nếu có, chỉ là vài nét nhỏ ở góc: một người gánh hàng, một chiếc xe đạp, một bóng người đứng đầu ngõ. Họ không phải nhân vật chính. Nhân vật chính là chính con phố, là những mái nhà như đang dựa vào nhau mà đứng.
Sự vắng vẻ ấy tạo ra một cảm giác rất lạ: vừa yên bình vừa buồn. Phố như đang chờ đợi ai đó, hoặc vừa có ai đó rời đi. Người xem đứng trước tranh tự nhiên lặng lại, như đứng giữa một buổi trưa hè Hà Nội cũ khi cả phố ngủ trưa.
Nhiều người Hà Nội đi xa nói rằng, khi nhớ nhà, cái họ nhớ không phải cảnh ồn ào mà chính là cái phố vắng trong tranh Phái.
Mái ngói xô lệch và bức tường biết kể chuyện
Nếu nhìn kỹ một bức phố Phái, bạn sẽ thấy các mái nhà hiếm khi thẳng. Chúng cao thấp không đều, đường mái cong võng, có cái như sắp sụp. Tường thì loang lổ những mảng màu khác nhau, vết vữa bong, vết rêu, vết nước mưa chảy dài.
Đó không phải là vẽ sai phối cảnh. Hoạ sĩ cố ý để các đường thẳng run rẩy, để ngôi nhà mang dáng của thời gian. Một mái nhà mới tinh, thẳng tắp thì không có tuổi. Một mái nhà võng xuống là một mái nhà đã che mưa nắng cho nhiều thế hệ.
Nét vẽ của ông cũng đặc biệt. Đường viền đen, đậm, đứt quãng, như ký hoạ nhanh. Màu không đều, có chỗ để lộ cả lớp nền. Nhìn gần thấy thô, lùi xa lại thấy cả một không khí.
Bạn có thể thử so sánh với một tấm ảnh chụp cùng một góc phố. Ảnh có đầy đủ chi tiết, nhưng thường thiếu cái cảm giác cũ kỹ, cái hơi thở mà nét run rẩy của Phái đem lại.
Vẽ trên những gì có trong tay
Bùi Xuân Phái học ở Trường Mỹ thuật Đông Dương những năm cuối, rồi sống và vẽ ở Hà Nội qua nhiều giai đoạn khó khăn. Có một chi tiết hay được kể: trong những năm thiếu thốn, ông vẽ trên bìa các tông, giấy báo, giấy gói hàng, bất cứ thứ gì có thể vẽ được.
Vì vậy nhiều tranh của ông có khổ nhỏ, có khi chỉ bằng một trang vở. Khổ nhỏ lại hợp với lối nhìn của ông: một góc phố, một mái nhà, một khoảnh khắc, gần gũi như một trang nhật ký.
Ngoài phố, ông còn vẽ rất nhiều về chèo, những cảnh sân khấu chèo với các vai hề, vai đào, và vẽ minh hoạ cho sách báo. Ông cũng vẽ chân dung bạn bè, những người cùng thời, với nét rất nhanh mà vẫn ra thần thái.
Biết hoàn cảnh ấy, bạn sẽ thấy cái tiết kiệm trong tranh của ông không chỉ là phong cách. Nó là cách một người kiên trì vẽ tiếp khi trong tay chẳng có mấy thứ.
Vì sao phố Phái là phố của ký ức?
Có một cách giải thích mà mình thấy thuyết phục: phố Phái không vẽ một con phố cụ thể vào một ngày cụ thể. Ông vẽ đi vẽ lại những dãy phố quen, nhiều lần, nhiều năm, nên mỗi bức là một sự tổng hợp, một hình ảnh đã được lọc qua trí nhớ.
Trí nhớ thì không giữ lại tất cả. Nó bỏ đi tiếng còi xe, biển quảng cáo, đám đông, giữ lại hình dáng mái nhà, màu tường, ánh nắng chiều. Đó cũng chính là những thứ còn lại trên tranh của ông.
Vì vậy, kể cả người chưa từng sống ở Hà Nội cũ, đứng trước phố Phái vẫn có thể thấy nhớ. Không phải nhớ Hà Nội, mà nhớ một nơi nào đó của riêng mình: con hẻm nhà ngoại, dãy phố huyện thời đi học, căn nhà cũ đã bị phá.
Đó là lý do tranh phố Phái được yêu đến vậy. Nó không bắt bạn nhớ cái nó vẽ, nó mở ra chỗ cho bạn nhớ cái của bạn.
Xem phố Phái thế nào cho thấm?
Lần tới gặp tranh phố Phái ở bảo tàng hay trong một cuốn sách in tốt, bạn thử làm vài việc. Trước hết, tìm người trong tranh. Họ ở đâu, nhỏ cỡ nào, đang làm gì. Sự nhỏ bé của họ so với dãy nhà nói gì với bạn.
Rồi nhìn các mái nhà. Đếm xem có bao nhiêu mái, chúng nghiêng về đâu, có cái nào thẳng không. Rồi tìm nguồn sáng, vì nhiều bức có một vệt nắng rất nhẹ trên tường, đủ cho biết đó là buổi sáng hay buổi chiều.
Sau đó, nếu ở Hà Nội, bạn thử dậy sớm một buổi, đi bộ vào phố cổ lúc trời mới sáng, khi phố còn vắng. Đứng ở một góc nhìn lên các mái nhà. Bạn sẽ thấy phố Phái vẫn còn đó, trong những khoảnh khắc hiếm hoi khi thành phố chưa thức dậy.
Và nếu không ở Hà Nội, hãy làm điều tương tự với khu phố cũ nhất ở nơi bạn sống. Mỗi thành phố đều có một phố Phái của nó, chỉ là chưa ai vẽ ra.
Câu hỏi thường gặp
Bùi Xuân Phái thuộc thế hệ hoạ sĩ nào?
Ông học ở Trường Mỹ thuật Đông Dương những năm cuối và thường được nhắc cùng Nguyễn Sáng, Nguyễn Tư Nghiêm, Dương Bích Liên như những gương mặt lớn của hội hoạ Việt Nam nửa sau thế kỷ hai mươi.
Tranh phố Phái chủ yếu vẽ bằng chất liệu gì?
Phần lớn là sơn dầu, ngoài ra có bột màu, chì, mực, vẽ trên toan, giấy hoặc bìa. Nhiều bức khổ nhỏ, phù hợp với lối vẽ nhanh và hoàn cảnh thiếu thốn chất liệu một thời.
Vì sao có rất nhiều tranh phố Phái giả?
Vì phong cách của ông dễ nhận ra, tranh được nhiều người yêu thích và có giá trị cao, nên bị chép và làm giả nhiều. Người muốn tìm hiểu nên xem tranh ở bảo tàng hoặc trong các ấn phẩm có nguồn gốc rõ ràng.
Phố Phái có vẽ phố cụ thể nào không?
Nhiều bức vẽ những góc phố cổ có thật, nhưng ông không vẽ như chụp ảnh. Ông giản lược và thay đổi để giữ lại không khí, nên không phải bức nào cũng tìm được đúng vị trí ngoài đời.
Ngoài phố, tranh chèo của Bùi Xuân Phái có gì đặc biệt?
Tranh chèo của ông ghi lại các vai diễn, đặc biệt vai hề, bằng nét nhanh, màu mạnh, đầy chuyển động. Chúng là tư liệu quý về sân khấu chèo và cho thấy một mặt rất vui, rất dân gian của ông.
