Tranh lụa Việt Nam có màu nhẹ như sương vì màu không nằm trên bề mặt như tranh sơn dầu mà thấm vào từng sợi tơ, và các hoạ sĩ thường vẽ một lớp, rửa bớt bằng nước, rồi vẽ lại, nhiều lần như vậy. Màu lắng xuống từng lớp mỏng, viền hình mềm đi, ánh lụa xuyên qua màu, nên cả bức tranh như được nhìn qua một màn hơi nước buổi sớm.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Tập trước mình nói về sơn mài, chất liệu bóng lộng lẫy. Tập này mình đi sang đầu bên kia của hội hoạ Việt: tấm lụa mỏng, nơi cái đẹp nằm ở sự tiết chế, ở những gì được rửa đi chứ không phải được thêm vào.
Lụa là một mặt vẽ biết thở
Thử hình dung một tấm lụa mỏng, căng trên khung gỗ, đặt trước cửa sổ. Ánh sáng xuyên qua được, bạn nhìn thấy cả bóng cây bên ngoài lờ mờ. Đó là mặt vẽ của tranh lụa: không phải một bức tường đặc như vải toan sơn dầu, mà một tấm màn có độ trong.
Khi chấm màu nước lên lụa, màu loang theo sợi tơ, thấm xuống, có khi sang cả mặt sau. Không thể đắp dày, không thể sửa bằng cách phủ đè như sơn dầu. Sai một nét là rất khó cứu. Vì vậy vẽ lụa đòi hỏi sự chậm rãi và tính toán.
Lụa cũng có màu riêng, ngà ngà, hơi vàng. Màu của lụa trở thành ánh sáng chung của cả bức tranh, giống như ánh sáng buổi sớm phủ một lớp dịu lên mọi vật.
Nên câu hỏi đầu tiên khi đứng trước tranh lụa là: chỗ nào hoạ sĩ để lụa trống, chỗ nào phủ màu. Những chỗ để trống thường là chỗ sáng nhất của bức tranh.
Vẽ rồi rửa, rửa rồi vẽ
Nhiều hoạ sĩ tranh lụa Việt Nam kể về một kỹ thuật rất lạ tai với người ngoài nghề: vẽ xong một lớp, đem cả tấm lụa đi rửa dưới nước cho trôi bớt màu, để khô, rồi vẽ tiếp. Lặp lại nhiều lần.
Mỗi lần rửa, phần màu nổi trên mặt trôi đi, phần đã thấm sâu vào sợi tơ ở lại. Đường viền sắc bị làm mềm. Các mảng màu hoà vào nhau ở mép. Sau nhiều vòng như thế, bức tranh có một vẻ trầm, mờ, như đã có tuổi, dù vừa vẽ xong.
Đây là chỗ người Việt phát triển theo hướng riêng so với tranh lụa Trung Hoa hay Nhật Bản, vốn hay giữ nét sắc và màu tươi hơn. Tất nhiên mỗi hoạ sĩ một cách, có người rửa nhiều, có người gần như không rửa.
Khi xem, bạn hãy để ý đường viền của các hình. Nếu viền mềm, tan vào nền, màu trong và nhẹ, rất có thể bức tranh đã qua nhiều lần rửa. Cái nhẹ ấy là kết quả của rất nhiều công sức.
Nguyễn Phan Chánh và màu nâu của đất
Nhắc tới tranh lụa Việt Nam, người ta hay nhắc trước tiên tới Nguyễn Phan Chánh, một trong những học trò khoá đầu của Trường Mỹ thuật Đông Dương. Ông được coi là người đặt nền móng cho tranh lụa hiện đại Việt Nam.
Tranh của ông thường vẽ cảnh sinh hoạt bình dị ở nông thôn: những cô gái ngồi chơi ô ăn quan, em bé cho chim ăn, người mẹ, người chị trong những việc thường ngày. Màu chủ đạo là các sắc nâu, nâu đen, nâu đỏ, gợi màu áo nâu, màu đất, màu gỗ của làng quê Bắc Bộ.
Bức Chơi ô ăn quan của ông, vẽ những thiếu nữ ngồi bệt trên đất chơi trò ô ăn quan, là một trong những bức tranh lụa Việt Nam được biết đến sớm ở châu Âu. Không có gì kịch tính, chỉ là một khoảnh khắc chơi đùa, nhưng toàn bộ không khí làng quê nằm trong đó.
Nếu xem tranh ông, bạn thử để ý dáng ngồi, bàn tay, những cái cúi đầu. Ông ít vẽ khuôn mặt cười to hay động tác mạnh, mọi thứ kín đáo, chừng mực, đúng tinh thần của chất liệu.
Vì sao tranh lụa kén ánh sáng và khó giữ
Lụa là sợi tơ tự nhiên, nhạy với ánh sáng mạnh, độ ẩm và côn trùng. Để lâu dưới nắng, màu phai, sợi lụa giòn đi. Gặp mùa nồm miền Bắc, nấm mốc có thể loang ra thành những đốm nâu.
Vì vậy trong bảo tàng, tranh lụa thường được treo ở chỗ ánh sáng dịu, có khi được thay phiên trưng bày để nghỉ ngơi trong kho. Đừng ngạc nhiên nếu lần này bạn tới mà không thấy bức tranh lụa mình muốn xem, có thể nó đang được nghỉ.
Tranh lụa thường được bồi lên giấy hoặc lên một nền khác cho phẳng và chắc, rồi đóng khung kính. Lớp kính bảo vệ tranh nhưng cũng phản chiếu, nên khi xem bạn cần đứng lệch một chút để tránh bóng đèn.
Nếu gia đình có một bức tranh lụa cũ, nên treo ở chỗ không có nắng chiếu thẳng, tránh bức tường ẩm, và nhờ người có chuyên môn kiểm tra khi thấy đốm mốc.
Xem tranh lụa sao cho thấm
Tranh lụa không hét lên. Nó thì thầm. Trong một phòng trưng bày có cả sơn dầu rực rỡ và sơn mài lấp lánh, tranh lụa rất dễ bị mắt bỏ qua. Bạn hãy cố ý dành cho nó nhiều thời gian hơn.
Đứng gần hơn bình thường, vì nhiều chi tiết của tranh lụa rất mảnh: một sợi tóc, một nếp áo, một lớp màu mỏng trên má. Rồi lùi ra xa để thấy cả không khí chung. Hai khoảng cách cho hai trải nghiệm khác nhau.
Thử so sánh trong đầu: nếu cảnh này vẽ bằng sơn dầu thì sẽ ra sao. Có lẽ nó sẽ rõ ràng hơn, đậm hơn, nhưng mất đi cái mờ, cái xa, cái như nhớ lại. Chất liệu không chỉ là phương tiện, nó là một phần của nội dung.
Lần tới gặp một bức tranh lụa, bạn thử tìm chỗ sáng nhất, đó có lẽ là chỗ lụa để trống, rồi tìm chỗ màu đậm nhất, và hỏi vì sao hoạ sĩ chỉ cho phép mình đậm ở đúng chỗ đó.
Câu hỏi thường gặp
Tranh lụa vẽ bằng loại màu gì?
Tranh lụa thường dùng màu pha nước như màu bột, màu nước, mực, có khi kết hợp các loại màu dành riêng cho lụa. Màu được pha loãng để thấm vào sợi tơ thay vì đắp dày trên bề mặt.
Tranh lụa có phải chỉ vẽ thiếu nữ không?
Không. Thiếu nữ là đề tài phổ biến, nhưng tranh lụa còn vẽ phong cảnh, sinh hoạt làng quê, trẻ em, chân dung, hoa lá. Nhiều hoạ sĩ đương đại cũng dùng lụa cho những đề tài rất hiện đại.
Vì sao tranh lụa cũ hay bị ố vàng?
Theo thời gian, sợi lụa và lớp bồi phía sau bị oxy hoá, cộng với ẩm mốc và bụi, làm tranh ngả vàng hoặc có đốm. Việc làm sạch tranh lụa rất khó, cần người phục chế có chuyên môn.
Tranh lụa Việt Nam khác tranh lụa Trung Hoa thế nào?
Tranh lụa Trung Hoa truyền thống thiên về nét bút và mực, nhiều tranh thuỷ mặc. Tranh lụa Việt Nam hiện đại kết hợp hình hoạ, sáng tối học từ phương Tây và kỹ thuật rửa màu, cho cảm giác mềm và trầm hơn.
Có thể tự đặt tranh lụa ra nắng phơi khi bị ẩm không?
Không nên. Nắng trực tiếp làm phai màu và giòn sợi lụa nhanh hơn cả ẩm. Hãy để tranh ở nơi thoáng, khô vừa phải, và hỏi người phục chế khi tranh có dấu hiệu hư hại.
