Hiệu ứng Kuleshov là hiện tượng người xem tự gán cảm xúc cho một khuôn mặt tuỳ vào cảnh được ghép ngay trước hoặc sau nó: cùng một gương mặt không biểu cảm, đặt cạnh bát súp thì ta thấy đói, đặt cạnh một quan tài thì thấy đau buồn. Nó cho thấy điện ảnh không chỉ nằm trong từng cảnh quay, mà nằm ở chỗ nối giữa các cảnh, tức là ở nghệ thuật dựng phim.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Tập trước mình nói về máy quay, người kể chuyện thứ nhất ngoài diễn viên. Tập này là người kể chuyện vô hình hơn nữa: người ngồi ở bàn dựng, quyết định cảnh nào đi sau cảnh nào, cắt ở đâu, giữ bao lâu.
Một thí nghiệm kể lại mãi
Đầu thế kỷ hai mươi, ở nước Nga thời mới có điện ảnh, nhà làm phim Lev Kuleshov được kể là đã làm một thí nghiệm. Ông lấy một đoạn phim quay khuôn mặt một diễn viên nổi tiếng thời ấy, nét mặt trung tính, không vui không buồn. Rồi ghép nó lần lượt với các cảnh khác nhau.
Một lần, khuôn mặt đi cùng một bát súp. Lần khác, đi cùng một em bé nằm trong quan tài. Lần khác nữa, đi cùng một người phụ nữ nằm trên ghế dài. Theo lời kể, người xem khen diễn viên diễn tài: thấy được cái đói, nỗi đau, sự thèm muốn. Trong khi khuôn mặt ở cả ba lần là một.
Chi tiết chính xác của thí nghiệm, như đoạn phim gốc ra sao, có bao nhiêu người xem, vẫn còn được bàn, và các nhà nghiên cứu sau này đã làm lại với kết quả không hoàn toàn giống. Nhưng ý tưởng cốt lõi thì được công nhận rộng rãi.
Ý tưởng ấy là: người xem không xem từng cảnh rời rạc. Họ luôn tự nối các cảnh lại, tự tạo ra ý nghĩa ở khoảng giữa.
Ý nghĩa sinh ra ở chỗ nối
Hãy thử nghĩ một ví dụ đời thường. Cảnh một: một người đàn ông nhìn ra cửa sổ. Cảnh hai: mưa rơi trên con đường vắng. Bạn tự hiểu anh ta đang buồn, đang chờ ai. Đổi cảnh hai thành một đứa trẻ chạy về phía cổng, bạn lại hiểu anh ta đang mừng.
Không có lời thoại nào, không có biểu cảm nào thay đổi. Chỉ có thứ tự hai hình ảnh. Đó là sức mạnh của dựng phim: nó cho phép đạo diễn nói những điều không quay được trực tiếp, như suy nghĩ, ký ức, mối liên hệ.
Các nhà làm phim Nga thời đó phát triển ý tưởng này thành cả một lý thuyết, thường được gọi chung bằng một từ tiếng Pháp chỉ việc lắp ghép. Họ tin rằng va chạm giữa hai hình ảnh có thể sinh ra một ý thứ ba, như hai nốt nhạc tạo thành hợp âm.
Khi xem phim, bạn thử để ý những cú cắt làm bạn hiểu ra điều gì mà không ai nói. Đó là chỗ người dựng đang làm việc.
Cú cắt nổi tiếng nhất: từ khúc xương tới con tàu vũ trụ
Có một cú cắt thường được nhắc là nổi tiếng nhất lịch sử điện ảnh, trong bộ phim về chuyến du hành vũ trụ mang tên năm hai nghìn không trăm lẻ một của đạo diễn Stanley Kubrick. Một người vượn thời tiền sử tung khúc xương lên trời sau khi phát hiện ra nó có thể làm vũ khí. Khúc xương xoay tròn trong không trung.
Rồi cắt. Hình ảnh tiếp theo là một vật thể nhân tạo trôi trong vũ trụ, có hình dáng dài gần giống khúc xương. Chỉ một cú cắt mà nhảy qua hàng triệu năm lịch sử loài người, từ công cụ đầu tiên tới thời bay vào vũ trụ.
Kiểu cắt này gọi là cắt khớp hình: hai cảnh rất khác nhau được nối bằng một hình dạng hay chuyển động giống nhau. Nó vừa mượt mắt, vừa tạo ra một ý nghĩa: rằng cỗ máy kia, xét cho cùng, cũng chỉ là một khúc xương tinh vi hơn.
Bạn sẽ gặp lối cắt khớp hình trong rất nhiều phim và cả quảng cáo: chiếc nhẫn tròn chuyển thành mặt trăng, tiếng hét chuyển thành tiếng còi tàu. Thấy rồi, bạn sẽ mỉm cười mỗi lần gặp.
Nhịp dựng: nhanh, chậm, và khoảng lặng
Ngoài thứ tự, người dựng còn quyết định độ dài mỗi cảnh. Cảnh ngắn nối cảnh ngắn tạo nhịp gấp, dồn dập, như tim đập nhanh. Cảnh dài, giữ lâu trên một khuôn mặt hay một khung cảnh, tạo nhịp chậm, cho người xem thời gian để cảm.
Có những đạo diễn nổi tiếng với những cảnh dài gần như không cắt, để nhân vật ngồi im, để gió thổi qua cánh đồng. Người xem quen nhịp nhanh có thể thấy sốt ruột, nhưng nếu chịu ngồi yên, họ sẽ được một trải nghiệm rất khác, gần với thiền.
Một cảnh xúc động thường cần một khoảng lặng sau nó, vài giây máy còn giữ lại khi mọi chuyện đã xảy ra. Cắt quá sớm thì cảm xúc không kịp lắng. Cắt quá muộn thì thành lê thê.
Những người dựng phim thường nói công việc của họ là cảm nhịp như nhạc sĩ cảm nhịp. Không có công thức, chỉ có cái tai và cái tim.
Nhận ra bàn tay người dựng khi xem phim
Dựng phim hay thường là dựng vô hình: người xem chìm vào câu chuyện mà không để ý tới các cú cắt. Muốn thấy nó, bạn phải chủ động tìm. Một cách đơn giản là chọn một cảnh đối thoại hai người và đếm số lần cắt qua lại.
Rồi để ý: khi một người đang nói, máy có luôn ở người nói không, hay có lúc ở người nghe. Những lúc máy ở người nghe thường là lúc phản ứng của họ quan trọng hơn lời nói. Đó là lựa chọn của người dựng.
Bạn cũng có thể thử chơi trò Kuleshov của riêng mình bằng điện thoại. Quay mặt một người bạn ngồi yên mười giây. Rồi ghép trước nó vài cảnh khác nhau: một đĩa bánh, một con chó con, một tờ hoá đơn. Cho người khác xem và hỏi người bạn kia đang nghĩ gì.
Rất có thể bạn sẽ nghe ba câu trả lời khác nhau, và hiểu ngay tại sao người làm phim nói rằng bộ phim được viết lần thứ ba ở bàn dựng.
Câu hỏi thường gặp
Người dựng phim và đạo diễn ai quyết định nhiều hơn?
Đạo diễn thường có tiếng nói cuối cùng, nhưng người dựng đóng góp rất lớn vào nhịp và cấu trúc của phim. Nhiều đạo diễn gắn bó với một người dựng suốt sự nghiệp vì sự tin tưởng đó.
Hiệu ứng Kuleshov có được dùng ngoài điện ảnh không?
Có, trong quảng cáo, tin tức và mạng xã hội, việc đặt hình ảnh cạnh nhau có thể làm người xem hiểu theo một hướng nhất định. Biết về nó giúp mình tỉnh táo hơn khi xem các đoạn video được cắt ghép.
Cảnh quay một lèo không cắt có khó không?
Rất khó, vì mọi diễn viên, máy quay, ánh sáng phải phối hợp chính xác suốt thời gian dài, chỉ một lỗi nhỏ là phải làm lại từ đầu. Đó là lý do những cảnh như vậy thường được khán giả và giới làm phim nhắc tới.
Vì sao gọi là bộ phim được viết ba lần?
Đó là một câu nói trong nghề, ý là phim được viết lần đầu trong kịch bản, lần hai khi quay, lần ba khi dựng. Mỗi lần, câu chuyện có thể thay đổi đáng kể.
Có thể học dựng phim cơ bản ở nhà không?
Có, nhiều phần mềm dựng phim miễn phí hoặc có sẵn trên điện thoại. Tự dựng một đoạn ngắn là cách nhanh nhất để thấy cú cắt thay đổi ý nghĩa ra sao.
