Thiếu nữ bên hoa huệ là bức tranh sơn dầu hoạ sĩ Tô Ngọc Vân vẽ năm một nghìn chín trăm bốn mươi ba, một cô gái mặc áo dài trắng nghiêng đầu về phía bình hoa trắng. Cái làm nó thành bức tranh được nhớ nhất của hội hoạ Việt Nam không phải đề tài, mà là cách hoạ sĩ cho đường cong của người con gái và cành hoa vọng vào nhau, cùng một bảng màu trắng trên trắng rất khó vẽ.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Có những bức tranh mình đã thấy nhiều tới mức không còn nhìn nữa, trên lịch, trên sách giáo khoa, trên tường quán cà phê. Thiếu nữ bên hoa huệ là một bức như vậy. Tập này mình rủ bạn nhìn lại nó như lần đầu.
Mô tả lại bức tranh cho người đang nghe
Vì bạn đang nghe chứ không nhìn, mình tả lại trước. Một cô gái trẻ mặc áo dài trắng, đứng nghiêng, gần như chiếm trọn chiều cao bức tranh. Đầu cô nghiêng về phía bình hoa, cằm hơi cúi, mắt nhìn xuống. Một tay đưa lên gần cành hoa.
Bên cạnh là một bình hoa trắng, những bông hoa dài hình loa vươn lên ngang tầm mặt cô. Nền phía sau là những mảng màu xanh lơ, xanh ngọc nhạt, quét nhanh, không tả cụ thể là tường hay rèm.
Toàn bộ bức tranh gần như chỉ có trắng và xanh nhạt, thêm chút da người ấm và mái tóc đen. Không có câu chuyện, không có chi tiết thừa. Một người, một bình hoa, một khoảnh khắc.
Giữ hình ảnh đó trong đầu, giờ mình sẽ đi vào từng thứ.
Đường cong vọng vào nhau
Thứ đầu tiên đáng để ý là đường cong. Từ đỉnh đầu nghiêng xuống, qua cổ, qua vai, dọc theo tà áo, dáng người tạo thành một đường cong mềm như chữ S. Những bông hoa dài, cong ở đầu, lặp lại đúng nhịp đó ở phía bên kia.
Hoạ sĩ không đặt người và hoa đứng thẳng cạnh nhau như chụp ảnh thẻ, mà cho chúng nghiêng vào nhau, như hai giọng hát cùng một giai điệu. Mắt người xem đi từ khuôn mặt sang bông hoa rồi quay lại, cứ thế, không có điểm dừng.
Chính vì vậy bức tranh tạo cảm giác dịu dàng, khép kín, như một vòng tròn nhỏ của riêng cô gái và những bông hoa. Người xem đứng ngoài vòng tròn ấy, nhìn vào mà không làm phiền.
Nếu bạn có bản in bức tranh ở nhà, thử lấy ngón tay lần theo dáng người rồi sang cành hoa. Bạn sẽ thấy hai đường gần như song song.
Vẽ màu trắng trên nền màu trắng
Người học vẽ hay nói vẽ màu trắng là khó nhất, vì trắng không chỉ là trắng. Chiếc áo dài trắng dưới ánh sáng có chỗ ngả xanh, chỗ ngả vàng, chỗ ánh hồng từ da người hắt lên. Bông hoa trắng cũng vậy, mỗi cánh một sắc khác nhau.
Tô Ngọc Vân đặt áo trắng cạnh hoa trắng, trên nền xanh nhạt. Nếu không xử lý khéo, tất cả sẽ hoà thành một mảng bệt. Nhưng trong tranh, áo và hoa vẫn tách nhau rõ, nhờ những nét cọ nhanh và những sắc xanh lạnh len vào chỗ bóng.
Nét cọ ở đây khá phóng khoáng, nhất là phần nền và tà áo, cho thấy ảnh hưởng của lối vẽ Ấn tượng Pháp mà hoạ sĩ học ở trường. Nhưng khuôn mặt thì được vẽ kỹ, mềm, khép nép, rất Á Đông.
Khi xem bản gốc hay một bản in chất lượng tốt, bạn hãy thử đếm xem trong chiếc áo trắng có bao nhiêu màu. Đó là cách nhanh nhất để thấy tay nghề của người vẽ.
Hoa huệ hay hoa loa kèn?
Có một chi tiết vui mà người Hà Nội hay bàn: những bông hoa trong tranh có dáng loa dài, cánh trắng, giống loài hoa mà người Hà Nội gọi là loa kèn, có nơi gọi là huệ tây, thường bán vào khoảng tháng tư. Còn chữ hoa huệ trong miền Nam và nhiều nơi khác lại chỉ một loài hoa nhỏ, cành dài, thơm về đêm.
Tên bức tranh đã quen với công chúng là hoa huệ, và cũng chẳng cần đổi. Nhưng chi tiết này cho thấy tên gọi một loài hoa ở mỗi vùng mỗi khác, và một bức tranh có thể gắn với cả một mùa hoa của Hà Nội.
Mỗi năm, vào mùa loa kèn, nhiều bạn trẻ mặc áo dài trắng chụp ảnh với bó hoa, tạo dáng nghiêng đầu y như trong tranh. Một bức tranh vẽ từ hơn tám mươi năm trước vẫn đang sống trong đời thường như thế.
Đó cũng là một dạng sức mạnh của nghệ thuật: không chỉ nằm trong bảo tàng, mà trở thành một cách nhìn mà người ta mang theo ra phố.
Nhìn lại một bức tranh quá quen
Khi một bức tranh quá nổi tiếng, mình dễ rơi vào hai thái độ: hoặc thần thánh hoá nó, hoặc coi thường nó vì đã thấy ở khắp nơi. Cả hai đều làm mình không nhìn nó nữa.
Mình nghĩ cách tốt nhất là hỏi những câu cụ thể. Cô gái đang nghĩ gì. Ánh sáng đến từ đâu. Vì sao hoạ sĩ không vẽ chi tiết căn phòng. Vì sao chỉ có một bàn tay hiện rõ. Mỗi câu hỏi kéo mắt bạn quay lại một chỗ trong tranh.
Cũng nên nhớ rằng những bản in phổ biến thường lệch màu, quá xanh hoặc quá vàng, nét bị nhoè. Nếu có dịp xem bản gốc hoặc một bản in chất lượng tốt ở bảo tàng, bạn sẽ thấy nhiều sắc độ mà bản lịch không có.
Lần tới gặp bức tranh này ở đâu đó, bạn thử dừng lại mười giây và tìm đường cong chữ S. Một khi đã thấy, bạn sẽ không bao giờ nhìn nó theo cách cũ nữa.
Câu hỏi thường gặp
Tô Ngọc Vân còn những bức tranh nổi tiếng nào khác?
Ông còn được biết đến với bức Hai thiếu nữ và em bé, cũng vẽ thiếu nữ trong không gian sinh hoạt gia đình. Ngoài sơn dầu, ông còn vẽ ký hoạ và có vai trò lớn trong đào tạo mỹ thuật.
Thiếu nữ bên hoa huệ thuộc trường phái nào?
Bức tranh vẽ theo lối hiện thực có ảnh hưởng của trường phái Ấn tượng Pháp ở nét cọ và cách xử lý ánh sáng, kết hợp với tinh thần kín đáo, tiết chế của phương Đông.
Vì sao nhiều tranh thiếu nữ thời đó vẽ áo dài trắng?
Áo dài trắng gắn với hình ảnh nữ sinh và thiếu nữ thành thị thời ấy, lại là thử thách kỹ thuật thú vị cho hoạ sĩ khi xử lý ánh sáng trên vải. Nó cũng gợi sự trong trẻo mà nhiều hoạ sĩ muốn diễn tả.
Người mẫu trong tranh là ai?
Có những câu chuyện được kể lại về người mẫu, nhưng mình không dám khẳng định khi không có nguồn chắc chắn. Với người xem, điều quan trọng hơn là hình ảnh thiếu nữ đã trở thành biểu tượng chung.
Bản in bức tranh ở nhà có nên treo dưới nắng không?
Không nên, vì mực in dễ phai và bản in sẽ ngả màu nhanh. Bạn nên treo ở chỗ ánh sáng gián tiếp, có kính hoặc lớp phủ chống tia cực tím nếu muốn giữ lâu.
