Tượng hiện đại có những lỗ thủng và những hình khối không giống ai vì nhà điêu khắc muốn bạn cảm nhận chính hình khối, khoảng rỗng, chất liệu và ánh sáng, chứ không cần nhận ra đó là ông này bà kia. Lỗ thủng xuyên qua khối đá cho không khí và ánh sáng đi vào trong tượng, biến khoảng trống thành một phần của tác phẩm. Từ chỗ kể chuyện, điêu khắc chuyển sang nói chuyện bằng hình.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Ở nhiều công viên và khuôn viên mới bây giờ, bạn sẽ gặp những bức tượng trơn láng, cong cong, có lỗ thủng, đặt giữa bãi cỏ. Trẻ con thì thích chui qua, người lớn thì thường tự hỏi cái này là cái gì. Tập này mình nói về câu hỏi đó.
Từ tượng kể chuyện sang tượng nói bằng hình
Suốt nhiều thế kỷ, điêu khắc gần như luôn là tượng người, tượng thần, tượng vật, kể một câu chuyện hoặc tôn vinh một nhân vật. Người xem bước tới, nhận ra đó là ai, đọc tư thế, đọc nét mặt.
Đầu thế kỷ hai mươi, khi máy ảnh đã làm được việc ghi lại hình người chính xác, nhiều nghệ sĩ bắt đầu hỏi: vậy điêu khắc còn làm gì được mà máy ảnh không làm được. Câu trả lời của họ là: cái ba chiều, cái khối, cái chất liệu mà tay chạm vào được, thứ không bức ảnh nào có.
Họ bắt đầu giản lược hình người tới mức chỉ còn vài khối cong, hoặc bỏ hẳn hình người để làm những khối thuần tuý. Họ học từ tượng cổ của châu Phi, của châu Mỹ, của những nền văn hoá chưa từng theo luật tả thực của châu Âu.
Vì vậy khi đứng trước một bức tượng hiện đại, câu hỏi cái này là cái gì đôi khi không có câu trả lời. Câu hỏi tốt hơn là: hình khối này làm mình cảm thấy gì.
Henry Moore và những người nằm có lỗ thủng
Nhà điêu khắc người Anh Henry Moore làm rất nhiều tượng người nằm nghiêng, tựa khuỷu tay, đầu ngẩng lên. Nhưng thân người của ông được giản lược thành những khối cong lớn, và bị khoét thủng nhiều chỗ, như thể gió và nước đã bào mòn đá qua hàng nghìn năm.
Ông lấy cảm hứng từ phong cảnh: đồi núi, hang đá, những hòn cuội nhẵn bị nước mài. Người nằm của ông vừa là người vừa là một dãy đồi. Nhìn qua lỗ thủng, bạn thấy bầu trời, cây cỏ phía sau, và chúng trở thành một phần của tượng.
Lỗ thủng cũng làm khối đá nặng nề trở nên nhẹ đi, mở ra. Nó cho ánh sáng đi vào phía trong, tạo những mảng bóng tối đổi theo giờ. Một bức tượng như thế xem buổi sáng và buổi chiều khác hẳn nhau.
Nhiều tượng của Moore được làm để đặt ngoài trời, giữa thiên nhiên. Ông muốn chúng sống cùng bầu trời và mặt đất, chứ không đứng trong phòng kín.
Chim trong không gian và vụ kiện ở hải quan
Một câu chuyện thú vị về điêu khắc hiện đại xảy ra ở Mỹ vào những năm hai mươi của thế kỷ trước. Nhà điêu khắc gốc Romania Constantin Brâncuși gửi sang Mỹ một bức tượng bằng đồng đánh bóng mang tên Chim trong không gian. Đó là một khối dài, thon, uốn cong nhẹ, sáng loáng như gương, không có cánh, không có mỏ.
Nhân viên hải quan không chịu coi nó là tác phẩm nghệ thuật, vốn được miễn thuế, mà xếp vào loại đồ kim loại chế tạo, phải đóng thuế. Lý do là nó chẳng giống con chim nào cả. Vụ việc được đưa ra toà.
Cuối cùng toà án đồng ý rằng đó là nghệ thuật. Phán quyết ấy hay được nhắc như một mốc cho thấy định nghĩa điêu khắc đã thay đổi: tượng không cần giống thật để là tượng.
Brâncuși được kể là nói rằng thứ ông muốn tạc không phải con chim mà là cái bay. Câu nói đó là chìa khoá để xem nhiều bức tượng hiện đại: chúng không tả vật, chúng tả một tính chất, một chuyển động, một cảm giác.
Chất liệu cũng là nội dung
Ở điêu khắc hiện đại, chất liệu được để lộ ra rất rõ. Đá giữ nguyên vân, gỗ giữ nguyên thớ, kim loại được đánh bóng tới mức soi gương, hoặc để gỉ sét cố ý. Có nhà điêu khắc dùng cả thép công nghiệp, bê tông, kính, nhựa.
Cái nhẵn bóng làm tượng như phản chiếu cả không gian xung quanh, người xem thấy chính mình méo mó trên bề mặt. Cái thô ráp thì mời gọi bàn tay. Cái gỉ sét thì nói về thời gian và sự phôi pha.
Ở Việt Nam, bạn có thể thấy những trại sáng tác điêu khắc từng được tổ chức ở một số thành phố, để lại các bức tượng đá, tượng kim loại đặt ngoài trời. Nhiều bức trong số đó là tượng hình khối như vậy.
Khi gặp một bức tượng hiện đại ngoài trời, nếu không có biển cấm, bạn thử chạm nhẹ vào nó. Cảm giác mát của đá, ấm của gỗ, nhẵn của kim loại là một phần trải nghiệm mà nghệ sĩ đã tính tới.
Ba câu hỏi trước một bức tượng không giống ai
Mình gợi ý ba câu hỏi. Thứ nhất: hình khối này gợi cho mình điều gì. Một ngọn đồi, một cơ thể, một giọt nước, một ngọn lửa. Không có câu trả lời sai, và đôi khi tên tượng sẽ xác nhận hoặc làm bạn bất ngờ.
Thứ hai: đi vòng quanh, hình khối thay đổi thế nào. Tượng hiện đại thường được làm để nhìn từ mọi phía, mỗi góc một hình bóng khác. Có góc mở, có góc khép, có góc nhìn xuyên qua lỗ thủng thấy bầu trời.
Thứ ba: bức tượng làm gì với không gian quanh nó. Nó có làm bãi cỏ yên hơn, có làm quảng trường có điểm nhấn, có làm mình muốn ngồi xuống gần nó không. Tượng ngoài trời là một phần của nơi chốn, không chỉ là vật trưng bày.
Và nếu bạn đi cùng trẻ con, hãy để chúng chơi với bức tượng theo cách an toàn: nhìn qua lỗ, đi vòng, tìm bóng của tượng trên cỏ. Trẻ con thường hiểu điêu khắc hiện đại nhanh hơn người lớn, vì chúng không đòi tượng phải giống cái gì.
Câu hỏi thường gặp
Tượng trừu tượng có nghĩa gì không?
Có những bức tượng có ý nghĩa rõ ràng mà nghệ sĩ muốn nói, có những bức chủ yếu khám phá hình khối và chất liệu. Bạn có thể đọc tên tượng và lời giới thiệu để biết thêm, nhưng cảm nhận của bạn cũng quan trọng.
Henry Moore và Brâncuși sống vào thời nào?
Cả hai là những nhà điêu khắc lớn của thế kỷ hai mươi. Brâncuși sinh ở Romania và sống phần lớn đời mình ở Paris, còn Henry Moore là người Anh, nổi tiếng với những bức tượng người nằm khổ lớn.
Vì sao tượng ngoài trời hay làm bằng đồng hoặc đá?
Vì hai chất liệu này chịu được mưa nắng lâu dài. Gỗ và thạch cao dễ hỏng ngoài trời nên thường chỉ trưng bày trong nhà.
Có được leo trèo lên tượng ngoài trời không?
Phần lớn là không, vì có thể làm hỏng tượng và nguy hiểm cho người leo. Một số công viên có tượng thiết kế cho trẻ chơi, khi đó sẽ có hướng dẫn rõ ràng.
Điêu khắc hiện đại có bắt nguồn từ đâu?
Nó hình thành từ nhiều nguồn, trong đó có việc các nghệ sĩ châu Âu đầu thế kỷ hai mươi học hỏi từ nghệ thuật châu Phi, châu Đại Dương và các nền văn hoá cổ, cùng với mong muốn thoát khỏi lối tả thực.
