Mười phút đầu một bộ phim thường đã đặt sẵn gần như mọi thứ: giọng điệu vui hay u tối, thế giới mà câu chuyện diễn ra, nhân vật chính được giới thiệu qua một hành động cho thấy tính cách, điều nhân vật đang thiếu, và những chi tiết nhỏ sẽ quay lại ở cuối. Người viết kịch bản giỏi dùng đoạn mở như một tấm bản đồ, và người xem tinh ý có thể đọc trước được cả bộ phim.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Nhiều người hay vào rạp muộn vài phút, hoặc ở nhà thì lướt qua đoạn đầu cho nhanh tới phần hay. Tập này mình muốn thuyết phục bạn rằng mười phút đầu chính là phần hay, chỉ là nó hay theo kiểu thầm lặng.
Cảnh đầu tiên là một lời hứa
Hình ảnh đầu tiên của một bộ phim là lời hứa với khán giả: đây là loại phim gì. Một cảnh mở bằng bầu trời xanh, nhạc vui, đứa trẻ chạy trên đồng, hứa hẹn một câu chuyện ấm áp. Một cảnh mở bằng hành lang tối, tiếng nước nhỏ giọt, hứa hẹn điều đáng sợ.
Có phim cố tình mở bằng một lời hứa sai để đánh lừa, rồi lật lại ở phút thứ mười. Nhưng ngay cả khi đó, sự lật lại cũng là một phần của lời hứa: phim này sẽ không đi theo lối mòn.
Nhiều đạo diễn nói họ mất rất nhiều thời gian chỉ để chọn cảnh đầu tiên. Có cảnh mở được người ta nhớ suốt đời, như một cảnh quay dài bay lượn qua cả một thị trấn, hay một khuôn mặt nhìn thẳng vào máy quay.
Lần tới xem phim, bạn thử dừng lại sau cảnh đầu tiên một giây và đoán: phim này sẽ vui hay buồn, nhanh hay chậm. Rồi xem tới cuối để kiểm tra.
Nhân vật được giới thiệu bằng việc họ làm
Phim hay ít khi giới thiệu nhân vật bằng lời kiểu anh ấy là người tốt bụng. Thay vào đó, họ cho nhân vật làm một việc. Một người dừng xe giữa đường mưa để đỡ một cụ già, một người lặng lẽ nhặt rác ở bàn bên cạnh, một người gạt tay ra khỏi bàn tay vợ.
Người viết kịch bản hay gọi đây là cảnh giới thiệu nhân vật, và có một mẹo nổi tiếng trong nghề: cho nhân vật chính làm một việc tử tế nhỏ ngay đầu phim, để khán giả đứng về phía họ, dù sau đó họ có làm điều sai.
Bạn cũng để ý xem nhân vật xuất hiện lần đầu thế nào. Họ bước vào từ cửa, từ trong bóng tối, từ phía lưng, hay khuôn mặt hiện ra ngay. Cách xuất hiện thường gợi ý vai trò của họ trong câu chuyện.
Khi đã quen, bạn sẽ thấy chỉ trong ba bốn phút đầu, mình đã có cảm tình hay ác cảm với một nhân vật mà chưa nghe họ nói câu nào quan trọng.
Điều nhân vật đang thiếu
Hầu như mọi câu chuyện đều bắt đầu từ một sự thiếu. Nhân vật thiếu tiền, thiếu tình yêu, thiếu dũng khí, thiếu một người thân, thiếu sự tha thứ cho chính mình. Mười phút đầu thường cho mình thấy sự thiếu ấy, rõ ràng hoặc ẩn ý.
Có khi nó được nói ra, có khi chỉ là một chi tiết: một tấm ảnh cũ úp mặt trên bàn, một chiếc ghế trống bên mâm cơm, một cú điện thoại không ai bắt máy. Cả bộ phim sau đó là hành trình nhân vật đi lấp chỗ thiếu ấy, hoặc học cách sống với nó.
Có một bộ phim hoạt hình nổi tiếng về một ông cụ buộc hàng nghìn quả bóng bay vào nhà để bay đi. Đoạn mở của nó kể gần như cả cuộc đời hôn nhân của ông chỉ trong vài phút, không lời, bằng một chuỗi hình ảnh. Khi đoạn ấy kết thúc, khán giả đã hiểu ông thiếu điều gì, và nhiều người đã khóc trước khi cuộc phiêu lưu bắt đầu.
Lần tới, bạn thử tìm sự thiếu ấy trong mười phút đầu. Tìm được rồi, bạn sẽ hiểu vì sao từng cảnh sau lại quan trọng.
Khẩu súng treo trên tường
Có một nguyên tắc kể chuyện thường được gán cho nhà văn Nga Anton Chekhov: nếu ở màn đầu có khẩu súng treo trên tường, thì tới màn cuối nó phải nổ. Ý là đừng đưa vào truyện những chi tiết không dùng tới, và ngược lại, chi tiết nào được nhấn mạnh thì sẽ có ý nghĩa về sau.
Trong phim, những khẩu súng ấy có thể là một chiếc chìa khoá, một vết sẹo, một bài hát mẹ hay hát, một câu nói tưởng như vu vơ. Chúng xuất hiện trong mười phút đầu, máy quay dừng lại trên chúng lâu hơn bình thường một chút, rồi phim đi tiếp như không có gì.
Khi chi tiết ấy quay lại ở cuối, khán giả có cảm giác thoả mãn, mọi thứ khớp vào nhau. Người xem tinh ý thì mỉm cười vì đã đoán được. Người xem không để ý thì ngạc nhiên. Cả hai đều vui.
Bạn có thể chơi trò này cùng bạn bè: sau mười phút đầu, mỗi người đoán một chi tiết sẽ quay lại. Ai đoán đúng thì thắng.
Xem đoạn mở như một tấm bản đồ
Từ giờ, khi xem phim, mình gợi ý bạn dành sự chú ý cao nhất cho mười phút đầu, đừng lướt, đừng vào muộn. Hãy ghi nhớ trong đầu bốn thứ: lời hứa của cảnh đầu, hành động đầu tiên của nhân vật chính, điều họ đang thiếu, và một chi tiết lạ được nhấn mạnh.
Xem hết phim rồi, bạn quay lại đoạn mở và xem lần nữa. Lần này bạn sẽ thấy rất nhiều thứ mà lần đầu bỏ qua: một câu thoại báo trước, một màu áo, một khung hình được lặp lại ở cuối.
Nhiều bộ phim hay có cảnh cuối như tấm gương phản chiếu cảnh đầu: cùng một nơi, cùng một khung, nhưng nhân vật đã khác. Nhận ra sự đối xứng đó là một niềm vui riêng của người xem kỹ.
Và đôi khi, xem lại đoạn mở sau khi biết kết thúc, bạn sẽ thấy cả bộ phim đã được nói hết ở đó, chỉ là lúc đầu mình chưa có chìa khoá để đọc.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhiều phim mở đầu bằng một cảnh rộng toàn thành phố?
Đó thường là cảnh xác lập bối cảnh, cho khán giả biết câu chuyện diễn ra ở đâu, thời nào, không khí ra sao, trước khi đi vào nhân vật. Nó giống câu mở đầu ngày xửa ngày xưa ở một nơi nọ.
Phim mở đầu chậm có phải phim dở không?
Không. Một số phim cố tình mở chậm để người xem quen nhịp và không gian, phần thưởng đến về sau. Tuy vậy, mở chậm mà không cài đặt gì thì đúng là dễ làm người xem bỏ đi.
Phần chữ giới thiệu đầu phim có quan trọng không?
Có những phim đầu tư rất kỹ cho phần chữ giới thiệu, dùng hình ảnh và âm nhạc để gợi trước chủ đề. Phần đó cũng thuộc về đoạn mở và đáng xem kỹ.
Làm sao biết một chi tiết sẽ quay lại về sau?
Hãy để ý những chi tiết được máy quay nhấn mạnh, như dừng lâu, quay cận, hoặc nhân vật nhắc tới mà không giải thích. Chúng thường có lý do để có mặt.
Phim truyền hình nhiều tập có áp dụng điều này không?
Có, tập đầu tiên của một bộ phim truyền hình thường gánh việc cài đặt thế giới, nhân vật và câu hỏi lớn cho cả mùa. Nhiều người quyết định xem tiếp hay không chỉ dựa vào tập đầu.
