Phim câm của Charlie Chaplin vẫn làm người xem hôm nay bật cười vì nó nói bằng cơ thể, thứ ngôn ngữ ai cũng hiểu mà không cần phụ đề: một cú trượt chân, một cái nhún vai, một dáng đi lạch bạch. Và cái làm nó sống lâu hơn tiếng cười là con người đứng sau trò hề, gã lang thang nghèo khổ mà tử tế, ai nhìn vào cũng thấy một phần mình trong đó.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Nhiều bạn trẻ nghe tới phim câm đen trắng là ngại, nghĩ chắc chậm và chán. Rồi xem thử vài phút Chaplin thì cười ngặt nghẽo. Tập này mình nói vì sao, và vì sao đây là thứ rất hợp để cả nhà ba thế hệ cùng xem.
Gã lang thang: một hình bóng ai cũng nhận ra
Nhân vật nổi tiếng nhất của Chaplin là gã lang thang, có nơi gọi là Charlot. Hình ảnh của gã gần như ai cũng biết: mũ quả dưa, ria mép ngắn, áo vest chật, quần thùng thình, đôi giày quá to, chiếc gậy trúc ve vẩy. Dáng đi chân chữ bát, lạch bạch như chim cánh cụt.
Mọi thứ trên người gã đều không vừa: áo thì chật, quần thì rộng, giày thì to. Gã là một người nghèo cố tỏ ra lịch sự, một người không có gì nhưng vẫn giữ phong thái của quý ông. Chính sự lệch lạc ấy vừa buồn cười vừa thương.
Gã lang thang luôn bị đuổi, bị đánh, bị cảnh sát truy, bị người giàu khinh. Nhưng gã không bao giờ cay đắng. Gã nhặt bông hoa, gã chia miếng bánh, gã che chở cho người yếu hơn mình.
Hình ảnh ấy chạm tới khán giả ở mọi nơi, vì ai cũng từng có lúc thấy mình lạc lõng trong một thế giới không vừa với mình.
Hài hình thể: cơ thể là lời thoại
Thời phim câm, không có tiếng nói, chỉ có thỉnh thoảng một tấm chữ chen vào giữa các cảnh. Mọi thứ phải được kể bằng hình ảnh, nhất là bằng cơ thể diễn viên. Các danh hài thời đó luyện tập như vận động viên nhào lộn.
Chaplin tính toán từng cú ngã, từng cử chỉ, đến từng nhịp. Một cảnh có thể được quay đi quay lại rất nhiều lần cho tới khi ông hài lòng. Cái tự nhiên mà khán giả thấy là kết quả của sự chính xác gần như tuyệt đối.
Hài hình thể có cái lợi lớn là không cần dịch. Một người Việt, một người Pháp, một đứa trẻ năm tuổi, một cụ già tám mươi, đều cười ở cùng một chỗ khi thấy gã lang thang trượt vỏ chuối. Đó là lý do phim Chaplin đi khắp thế giới từ rất sớm.
Khi xem, bạn thử để ý: trước mỗi cú ngã có một nhịp chuẩn bị. Chaplin cho khán giả thấy cái vỏ chuối trước, rồi để mình chờ. Nghe quen không, giống chuyện quả bom của Hitchcock.
Ăn chiếc giày luộc và nhảy múa với ổ bánh
Trong phim Cơn sốt vàng, gã lang thang mắc kẹt trong một căn chòi giữa vùng tuyết lạnh, đói tới mức phải luộc chiếc giày của mình để ăn. Chaplin diễn cảnh ấy như một bữa tiệc sang trọng: gắp dây giày như sợi mì, mút đinh giày như xương gà, cắt đế giày như miếng bít tết.
Khán giả cười, nhưng là một tiếng cười có vị đắng. Đói là chuyện thật, nghèo là chuyện thật. Chaplin biến nỗi khổ thành trò đùa mà không chế giễu người khổ. Ông cho nhân vật giữ được phẩm giá ngay cả khi ăn chiếc giày.
Cũng trong phim đó có cảnh gã cắm hai cái nĩa vào hai ổ bánh mì nhỏ, rồi cho chúng nhảy múa trên bàn như đôi chân của một vũ công. Một khoảnh khắc ngây thơ, duyên dáng, thường được nhắc là một trong những cảnh đẹp nhất của phim câm.
Hai cảnh ấy cho thấy công thức của Chaplin: tiếng cười và nỗi buồn đi cạnh nhau, không cái nào lấn át cái nào.
Thời hiện đại và Ánh sáng đô thị
Trong Thời hiện đại, gã lang thang làm công nhân trên một dây chuyền nhà máy, siết ốc liên tục tới mức không dừng tay được, rồi bị cuốn vào giữa những bánh răng khổng lồ. Hình ảnh đó trở thành biểu tượng cho nỗi lo của con người trước máy móc, và tới nay vẫn được nhắc khi người ta bàn về công việc lặp đi lặp lại.
Ánh sáng đô thị kể chuyện gã lang thang yêu một cô gái mù bán hoa và tìm mọi cách kiếm tiền giúp cô chữa mắt. Cô tưởng ân nhân là một người giàu có. Cái kết, khi cô đã sáng mắt và nhận ra người ân nhân qua cái chạm tay, thường được coi là một trong những cảnh cảm động nhất lịch sử điện ảnh.
Ở cảnh cuối ấy, máy quay giữ trên gương mặt gã lang thang, vừa mừng vừa sợ, vừa ngượng ngùng. Không một lời. Không cần lời nào.
Có câu nói thường được gán cho Chaplin: đời là bi kịch khi nhìn cận cảnh, nhưng là hài kịch khi nhìn toàn cảnh. Phim của ông đi lại giữa hai khoảng cách đó.
Xem phim câm thế nào cho vui?
Nếu chưa quen phim câm, bạn đừng bắt đầu bằng một phim dài. Hãy chọn vài đoạn ngắn nổi tiếng, mười phút là đủ. Xem cùng người khác, nhất là trẻ con, vì tiếng cười lây nhau và phim câm vốn được làm để xem đông người trong rạp.
Nhịp phim câm có thể hơi lạ lúc đầu: chuyển động hơi nhanh, có những tấm chữ chen giữa. Sau vài phút, mắt bạn sẽ quen. Nhạc nền thường được soạn lại về sau, nhiều phim của Chaplin có nhạc do chính ông soạn khi phát hành lại.
Bạn thử chú ý vào đôi mắt và đôi tay của Chaplin. Rất nhiều cảm xúc nằm ở đó, trong một cái liếc, một cái phẩy tay. Diễn viên phim câm không có giọng để dựa vào, nên mọi bộ phận đều phải nói.
Và sau khi xem, hãy hỏi trẻ con trong nhà: con thấy chú hề vui hay buồn. Bạn sẽ ngạc nhiên vì trẻ con trả lời được cả hai.
Câu hỏi thường gặp
Phim câm có hoàn toàn im lặng không?
Không hẳn. Ngày xưa, phim câm thường được chiếu kèm nhạc sống từ đàn piano hay dàn nhạc trong rạp. Gọi là câm vì không có lời thoại ghi âm đồng bộ với hình.
Charlie Chaplin còn làm gì ngoài đóng phim?
Ông là diễn viên, đạo diễn, biên kịch, nhà sản xuất và soạn nhạc cho nhiều phim của mình. Ông kiểm soát gần như mọi khâu, điều hiếm thấy ở thời đó.
Vì sao phim câm chuyển động nhanh hơn bình thường?
Nhiều phim câm được quay với tốc độ khung hình khác với chuẩn chiếu sau này, nên khi chiếu lại trên máy móc hiện đại, chuyển động trông nhanh hơn. Các bản phục chế tốt thường điều chỉnh lại cho tự nhiên hơn.
Ngoài Chaplin còn danh hài phim câm nào nổi tiếng?
Buster Keaton nổi tiếng với gương mặt không bao giờ cười và những pha mạo hiểm táo bạo, Harold Lloyd với cảnh treo người trên kim đồng hồ toà nhà cao tầng. Mỗi người một phong cách riêng.
Phim câm có hợp cho trẻ nhỏ xem không?
Nhiều phim hài câm rất hợp vì dễ hiểu, vui và ít lời. Tuy vậy có cảnh đánh nhau, rượt đuổi, nên bố mẹ nên xem cùng và giải thích khi cần.
