Khi các nhân vật im lặng, bộ phim vẫn đang nói với bạn qua cỡ cảnh và góc máy: một cảnh rộng cho thấy con người nhỏ bé giữa thế giới, một cận cảnh kéo bạn vào sát cảm xúc trên khuôn mặt, máy đặt thấp nhìn lên làm nhân vật như lớn hơn, máy đặt cao nhìn xuống làm họ yếu đi, còn khung hình nghiêng lệch thì gieo cảm giác có gì đó không ổn.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Người ta hay nói xem phim là xem câu chuyện và diễn viên. Đúng, nhưng còn một người kể chuyện thứ ba mà mình ít để ý: chiếc máy quay. Tập này mình học cách nghe giọng của nó.
Cỡ cảnh: máy đứng xa hay đứng gần
Cỡ cảnh là khoảng cách mà chiếc máy chọn đứng so với nhân vật. Toàn cảnh cho thấy cả người lẫn không gian quanh họ, ví dụ một bóng người nhỏ đi giữa cánh đồng. Trung cảnh lấy từ khoảng ngang hông trở lên, đủ thấy cử chỉ và nét mặt, giống như mình đang đứng nói chuyện với họ.
Cận cảnh lấy khuôn mặt, đặc tả lấy một chi tiết như đôi mắt, bàn tay, giọt nước mắt. Càng gần thì mình càng bị kéo vào trong cảm xúc, càng xa thì mình càng thành người quan sát đứng ngoài.
Một đạo diễn giỏi chọn cỡ cảnh như người kể chuyện chọn giọng: lúc lùi xa cho bạn thở, lúc ghé sát thì thầm. Nếu cả bộ phim toàn cận cảnh, bạn sẽ ngộp. Nếu toàn cảnh rộng, bạn sẽ thấy xa lạ.
Lần tới xem phim, bạn thử để ý ở cảnh xúc động nhất, máy đang đứng gần hay xa. Đôi khi chính việc máy lùi ra xa, để nhân vật khóc một mình trong khung rộng, lại làm mình đau hơn.
Góc máy thấp và góc máy cao
Góc máy là độ cao và hướng mà máy nhìn nhân vật. Ngang tầm mắt là góc trung tính, như người bình thường nhìn nhau. Khi máy đặt thấp, nhìn ngước lên, nhân vật trông cao lớn, uy quyền, có khi đáng sợ. Khi máy đặt cao, nhìn xuống, nhân vật trông nhỏ bé, cô đơn, yếu thế.
Bộ phim Citizen Kane của Orson Welles, ra đời năm một nghìn chín trăm bốn mươi mốt, thường được nhắc trong các lớp điện ảnh vì dùng góc thấp rất táo bạo, thấp tới mức thấy cả trần nhà trong khung hình. Nhân vật chính hiện lên như một người khổng lồ, nhưng cũng bị đè nặng bởi chính căn phòng của mình.
Trong phim gia đình Việt, bạn cũng sẽ gặp lối này: người cha nghiêm khắc thường được quay hơi từ dưới lên, đứa trẻ bị mắng được quay từ trên xuống. Chỉ cần đổi góc, quan hệ quyền lực hiện ra mà không cần lời.
Khi một nhân vật thay đổi trong phim, từ yếu thành mạnh hay ngược lại, bạn thử để ý góc máy có thay đổi theo không. Thường là có.
Khung hình nghiêng và cảm giác bất an
Một góc máy đặc biệt là góc nghiêng, khi đường chân trời trong khung hình bị xiên đi. Mắt mình quen thấy thế giới thẳng đứng, nên khung nghiêng tạo cảm giác chênh vênh, mất thăng bằng, như có điều gì sai.
Góc này hay xuất hiện trong phim kinh dị, phim tâm lý, những cảnh nhân vật say, hoảng loạn, hoặc đang đứng trước một âm mưu. Dùng đúng lúc thì rất hiệu quả, dùng tràn lan thì người xem mệt và thấy cố tình.
Ngược lại, một khung hình đối xứng, cân bằng tuyệt đối lại tạo cảm giác trật tự, có khi lạnh lùng. Có những đạo diễn nổi tiếng với lối đặt nhân vật chính giữa khung, mọi thứ đối xứng như búp bê trong hộp, tạo một phong cách rất dễ nhận ra.
Bạn có thể thử tự chụp hai tấm ảnh một người bạn, một tấm thẳng, một tấm nghiêng. Cảm giác khác nhau ngay lập tức, dù vẫn là một người, một lúc.
Máy đứng yên hay máy chuyển động
Ngoài cỡ và góc, còn chuyện máy có di chuyển không. Máy đứng yên thì như mình đang ngồi một chỗ quan sát, bình tĩnh, khách quan. Máy lia theo nhân vật thì như mình quay đầu nhìn theo. Máy chạy theo sau lưng nhân vật thì như mình đang đi cùng họ.
Máy cầm tay rung lắc tạo cảm giác chân thật, gấp gáp, như phóng sự. Máy đặt trên ray trượt êm tạo cảm giác uyển chuyển, mơ màng. Có những cảnh quay một lèo rất dài không cắt, máy đi qua nhiều phòng, theo nhiều nhân vật, làm người xem nín thở vì không có chỗ nghỉ.
Mỗi lựa chọn là một cảm giác. Một cuộc cãi vã quay máy cầm tay sẽ căng hơn nhiều so với cùng cuộc cãi vã quay máy đứng yên.
Khi xem, bạn thử đếm xem một cảnh kéo dài bao lâu mới bị cắt. Có phim cắt liên tục vài giây một lần, có phim để một cảnh kéo dài vài phút. Nhịp đó cũng là một phần ngôn ngữ.
Tập xem phim bằng mắt của máy quay
Mình gợi ý một bài tập. Chọn một cảnh phim ngắn bạn thích, khoảng hai ba phút. Xem lần thứ nhất bình thường. Xem lần thứ hai, tắt tiếng đi, chỉ nhìn. Với mỗi lần cắt cảnh, bạn tự gọi tên: xa hay gần, cao hay thấp, đứng yên hay di chuyển.
Bạn sẽ ngạc nhiên vì chỉ với hình ảnh, cảnh phim vẫn kể được gần hết câu chuyện. Và bạn sẽ thấy những lựa chọn mà lần đầu xem mình không hề để ý, như việc máy đột ngột lùi xa đúng lúc nhân vật nhận một tin dữ.
Làm vài lần như vậy, bạn sẽ bắt đầu nhận ra ngôn ngữ máy quay một cách tự nhiên, kể cả khi xem phim bình thường. Nó không làm mất vui, ngược lại làm bạn thấy phim có nhiều tầng hơn.
Tối nay, nếu xem phim, bạn thử chú ý chỉ một thứ: cảnh nào dùng cận cảnh khuôn mặt. Hỏi vì sao đạo diễn muốn bạn ở gần nhân vật đúng lúc đó.
Câu hỏi thường gặp
Cận cảnh và đặc tả khác nhau thế nào?
Cận cảnh thường lấy cả khuôn mặt hoặc từ vai trở lên, còn đặc tả lấy một chi tiết rất nhỏ như đôi mắt, bàn tay, một đồ vật. Đặc tả hướng sự chú ý của người xem vào đúng một điểm.
Vì sao phim hành động hay cắt cảnh nhanh?
Cắt nhanh tạo nhịp gấp, làm người xem hồi hộp và khó đoán trước. Tuy vậy, cắt quá nhanh có thể làm người xem không theo kịp không gian, nên các đạo diễn giỏi vẫn giữ cho hành động dễ hiểu.
Góc máy chủ quan là gì?
Đó là khi máy đặt đúng ở vị trí mắt nhân vật, người xem thấy những gì nhân vật thấy. Cách này đưa người xem vào trong đầu nhân vật, hay dùng trong phim kinh dị hoặc những cảnh phát hiện bí mật.
Có cần học điện ảnh mới nhận ra cỡ cảnh, góc máy không?
Không cần. Bạn chỉ cần để ý khi xem, gọi tên vài lần là quen. Nhiều người xem phim lâu năm đã cảm nhận được những thứ này mà chưa từng biết tên gọi.
Xem phim trên điện thoại có làm mất ngôn ngữ hình ảnh không?
Màn hình nhỏ làm toàn cảnh rộng mất đi sức nặng, chi tiết trong khung khó thấy. Cận cảnh thì ít bị ảnh hưởng hơn. Với những phim có nhiều cảnh rộng, xem trên màn hình lớn sẽ cảm nhận được trọn vẹn hơn.
