Mặt tranh phẳng tạo được chiều sâu nhờ vài thủ thuật đánh lừa mắt mà hoạ sĩ đã dùng hàng trăm năm: vật xa thì vẽ nhỏ, các đường song song như mép đường hay hàng cột chụm về một điểm, và màu ở xa thì nhạt, mờ, ngả lam. Đó gọi là phối cảnh. Nhưng không phải nền hội hoạ nào cũng muốn đánh lừa mắt theo cùng một kiểu.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Tập này mình sẽ cùng nhau đứng giữa một con đường làng có hai hàng cây, rồi đi tới Florence của sáu trăm năm trước, rồi lại mở một cuộn tranh dài phương Đông. Ba nơi, ba cách nhìn chiều sâu khác nhau.
Đứng giữa một con đường thẳng
Bạn hãy hình dung mình đứng giữa một con đường thẳng tắp, hai bên là hàng cây cao đều nhau. Mình biết chắc hai mép đường song song, các cây cao như nhau. Vậy mà mắt mình thấy hai mép đường chụm dần lại, cây xa nhỏ dần, cuối cùng tất cả gặp nhau ở một điểm nơi chân trời.
Điểm gặp nhau đó được gọi là điểm tụ. Và đường chân trời luôn nằm ngang tầm mắt người đứng nhìn. Nếu bạn ngồi xổm xuống, đường chân trời hạ thấp theo, nếu bạn trèo lên cây, nó nâng lên.
Điều mắt mình làm tự nhiên ấy, con người phải mất rất lâu mới nghĩ ra cách vẽ lại cho đúng. Tranh cổ ở nhiều nơi trên thế giới vẽ vật xa nhỏ hơn, nhưng các đường không hội tụ chính xác, nên nhìn nhà cửa đôi khi như sắp đổ.
Chính vì vậy, khi phối cảnh một điểm tụ xuất hiện ở Ý, người ta đón nó như một phát minh, không khác gì phát minh kỹ thuật.
Florence và phát minh về điểm tụ
Đầu thế kỷ mười lăm, ở Florence, kiến trúc sư Brunelleschi được kể lại là đã làm một thí nghiệm nổi tiếng. Ông vẽ toà nhà rửa tội trước nhà thờ lớn của thành phố lên một tấm gỗ theo đúng quy tắc hội tụ, khoét một lỗ nhỏ, rồi cho người xem nhìn qua lỗ vào một chiếc gương. Hình trong gương khớp với toà nhà thật đến mức người ta sửng sốt.
Không lâu sau, các hoạ sĩ bắt đầu dùng phương pháp này. Sàn nhà lát gạch ô vuông trở thành một trò khoe tay nghề rất được ưa chuộng, vì các đường gạch chụm về điểm tụ cho cảm giác sâu hun hút. Các học giả cũng viết sách giải thích cách dựng phối cảnh.
Khi xem tranh thời Phục Hưng, bạn thử tìm điểm tụ: kéo dài các mép bàn, mép trần, hàng cột trong đầu, xem chúng gặp nhau ở đâu. Rất thường điểm đó rơi vào đầu hoặc tay nhân vật quan trọng nhất. Phối cảnh vừa là kỹ thuật, vừa là cách chỉ tay cho người xem.
Cái giá của lối nhìn này là người xem bị đóng đinh vào một chỗ đứng. Bức tranh chỉ đúng hoàn toàn khi nhìn từ một điểm, giống như nhìn qua một ô cửa sổ.
Phối cảnh không khí: xa thì nhạt và xanh
Có một kiểu phối cảnh thứ hai, không cần đường thẳng nào. Đó là phối cảnh không khí. Vì giữa mắt mình và vật ở xa có cả một lớp không khí, hơi nước, bụi, nên vật càng xa thì càng mờ, càng nhạt, đường viền càng mềm và màu ngả dần sang xanh lam.
Leonardo da Vinci để ý điều này rất kỹ và ghi chép về nó. Nếu bạn nhìn phần phong cảnh phía sau nhân vật trong những bức chân dung thời đó, núi non phía xa thường mờ xanh, gần như hoà vào trời, khác hẳn màu da ấm áp ở phía trước.
Người Việt mình nhìn thấy hiện tượng này mỗi ngày mà ít để ý. Đứng trên đèo nhìn xuống thung lũng, hay đi thuyền trên vịnh có nhiều đảo đá, bạn sẽ thấy các lớp núi xếp sau nhau, mỗi lớp nhạt hơn lớp trước một chút.
Khi xem tranh phong cảnh, nếu các lớp xa vẫn đậm và sắc như lớp gần, bức tranh sẽ trông phẳng như tấm phông sân khấu. Đôi khi đó là chủ ý, đôi khi là chỗ hoạ sĩ chưa xử lý được.
Tranh cuộn phương Đông: mắt đi dạo chứ không đứng yên
Hội hoạ Trung Hoa và các nước chịu ảnh hưởng có một lối nhìn khác hẳn. Thay vì một điểm tụ, tranh cuộn dài cho mắt người xem đi dần từ đầu này sang đầu kia, như đang đi dạo dọc bờ sông. Mỗi đoạn có góc nhìn riêng. Người ta hay gọi đó là phối cảnh tản điểm, tức nhiều điểm nhìn rải ra.
Một bức nổi tiếng thường được nhắc tới là tranh cuộn vẽ cảnh ven sông thành Biện Kinh thời nhà Tống, dài hàng mét, với hàng trăm người, thuyền, cầu, quán xá. Không ai đứng một chỗ mà xem hết được. Bạn phải mở dần từng đoạn, như đọc một câu chuyện.
Lối này hợp với tinh thần người xem phương Đông: tranh là để chiêm ngắm từ từ, để mắt du ngoạn, chứ không phải để tái hiện một khoảnh khắc như qua cửa sổ. Núi xa trong tranh thuỷ mặc thường đặt cao hơn trên mặt giấy chứ không nhỏ dần về một điểm.
Và trong tranh dân gian Việt, như tranh Đông Hồ, phối cảnh gần như bị bỏ hẳn. Chuột, mèo, người, cây đều trải phẳng ra, to nhỏ theo độ quan trọng. Đó không phải vụng, đó là một cách nói khác.
Khi hoạ sĩ hiện đại cố tình bẻ phối cảnh
Đến cuối thế kỷ mười chín, nhiều hoạ sĩ châu Âu bắt đầu thấy phối cảnh một điểm tụ là cái lồng. Họ học tranh khắc gỗ Nhật Bản, nơi mặt phẳng được tôn trọng, và bắt đầu làm phẳng tranh của mình đi, nghiêng mặt bàn lên, bỏ bóng đổ.
Rồi các hoạ sĩ lập thể đi xa hơn, vẽ một vật từ nhiều phía cùng lúc. Một chai rượu vừa nhìn từ bên cạnh vừa nhìn từ trên xuống. Thứ mà người Phục Hưng tự hào nhất thì họ cố ý phá.
Biết những lối phối cảnh khác nhau, bạn sẽ bớt vội phán một bức tranh là vẽ sai. Câu hỏi đúng là: bức tranh này muốn mình đứng yên nhìn qua cửa sổ, muốn mình đi dạo, hay muốn mình thấy mặt tranh là một mặt phẳng được trang trí.
Lần tới, bạn thử chọn một bức tranh bất kỳ, kể cả tờ lịch treo tường, và tìm xem nó dùng loại phối cảnh nào. Chỉ một câu hỏi đó thôi đã đủ biến cái nhìn lướt thành cái nhìn chậm.
Câu hỏi thường gặp
Phối cảnh hai điểm tụ là gì?
Đó là khi bạn nhìn một khối nhà từ góc cạnh chứ không nhìn thẳng mặt tiền. Hai bên tường sẽ chạy về hai điểm tụ khác nhau nằm trên cùng đường chân trời, tạo cảm giác khối nhà vươn ra phía người xem.
Người Ai Cập cổ có biết phối cảnh không?
Tranh Ai Cập cổ không theo phối cảnh hội tụ. Họ vẽ đầu nghiêng, mắt nhìn thẳng, vai trực diện, chân nghiêng, để mỗi bộ phận hiện ra ở dạng dễ nhận nhất, theo những quy ước rất chặt.
Vì sao một số tranh đường phố trông như lõm xuống mặt đất?
Đó là tranh vẽ lên mặt đường theo phối cảnh rất kéo dài, chỉ đúng khi đứng ở một điểm nhất định. Từ chỗ đó, mắt bị đánh lừa thấy hố sâu hay bậc thang, đi lệch ra thì hình méo hẳn.
Tranh không có phối cảnh có kém hơn không?
Không. Phối cảnh là một lựa chọn chứ không phải thước đo tay nghề. Nhiều nền hội hoạ lớn, từ tranh thờ cổ tới tranh dân gian, chọn mặt phẳng vì nó hợp với điều họ muốn nói.
Làm sao tìm nhanh đường chân trời trong một bức tranh?
Bạn tìm các đường xiên của nhà cửa, bàn ghế, mặt đường rồi kéo dài chúng trong đầu. Chỗ chúng gặp nhau nằm trên đường chân trời, và đó cũng là tầm mắt mà hoạ sĩ muốn bạn đứng.
