Bất ngờ là khi khán giả không hề biết dưới gầm bàn có một quả bom, nó nổ, mọi người giật mình trong vài giây rồi thôi. Hồi hộp là khi khán giả đã được cho thấy quả bom và chiếc đồng hồ đếm ngược, trong khi các nhân vật vẫn vô tư trò chuyện chuyện thời tiết, và từng phút trò chuyện vô hại ấy bỗng trở nên nghẹt thở. Đạo diễn Alfred Hitchcock dùng chính ví dụ này để giải thích vì sao ông gần như luôn chọn hồi hộp.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Có lẽ bạn từng xem một bộ phim mà biết trước kết cục nhưng tim vẫn đập thình thịch. Nghe thì vô lý, biết trước rồi thì còn gì để hồi hộp. Tập này mình kể vì sao chính việc biết trước lại là chìa khoá.
Một ví dụ đơn giản mà sâu
Trong một loạt cuộc trò chuyện dài với đạo diễn Pháp François Truffaut, sau này in thành sách, Hitchcock đưa ra ví dụ quả bom. Hai người ngồi nói chuyện bên một chiếc bàn. Dưới gầm bàn có bom. Nếu khán giả không biết, khi bom nổ, họ có khoảng mười lăm giây bất ngờ.
Nhưng nếu trước đó khán giả được thấy kẻ gian đặt bom, thấy chiếc đồng hồ chỉ còn ít phút, thì cuộc trò chuyện vô vị kia bỗng trở nên căng thẳng tột độ. Khán giả muốn hét lên với nhân vật: đừng ngồi đó nữa, đi đi. Mười lăm giây bất ngờ được đổi thành mười lăm phút hồi hộp.
Cái khác cốt lõi nằm ở thông tin. Bất ngờ là giấu thông tin rồi tung ra. Hồi hộp là trao thông tin cho khán giả trước, rồi để họ chờ đợi trong lo lắng. Hitchcock cho rằng cách thứ hai cho khán giả một trải nghiệm dài và sâu hơn.
Ông cũng lưu ý một điều: nếu đã xây hồi hộp, thường thì bom không nên nổ giết các nhân vật vô tội mà khán giả đã lo lắng cho. Khán giả sẽ cảm thấy bị phản bội.
Vì sao biết trước lại làm mình lo hơn?
Khi biết điều nhân vật không biết, mình đứng ở một vị trí đặc biệt: vừa thấy được nguy hiểm, vừa không làm gì được. Mình bất lực, giống như nhìn một người thân sắp bước hụt chân mà không kịp gọi. Cảm giác bất lực ấy chính là nguồn của hồi hộp.
Mỗi chi tiết nhỏ trong cảnh bỗng có trọng lượng. Nhân vật với tay lấy cốc nước, mình giật mình. Nhân vật đứng dậy định đi, mình thở phào. Nhân vật lại ngồi xuống, mình nín thở. Đạo diễn điều khiển nhịp thở của khán giả bằng những hành động tầm thường nhất.
Đó cũng là lý do mình có thể xem lại một phim hồi hộp hay mà vẫn thấy căng, dù đã biết kết thúc. Hồi hộp không nằm ở chỗ không biết, mà ở chỗ lo cho nhân vật trong từng giây.
Bạn thử nhớ lại những bộ phim làm mình bấu chặt tay ghế. Rất có thể mình đã biết điều gì đó trước nhân vật.
Kỹ thuật làm nên hồi hộp trên màn ảnh
Để xây hồi hộp, đạo diễn thường dùng việc cắt qua lại giữa nguy hiểm và nạn nhân: cảnh quả bom, cảnh hai người đang cười, cảnh chiếc đồng hồ, cảnh hai người. Mỗi lần cắt, khoảng thời gian rút ngắn lại, nhịp nhanh dần.
Âm thanh cũng góp phần lớn: tiếng tích tắc, tiếng bước chân, hoặc ngược lại, một sự im lặng bất thường. Âm nhạc có thể dồn dập, hoặc đột ngột tắt hẳn để khán giả nghe thấy cả nhịp tim mình.
Cận cảnh những chi tiết nhỏ như chiếc chìa khoá, nắm cửa, tách cà phê có thể bị bỏ thuốc độc, cũng là lối Hitchcock rất thích. Một đồ vật bình thường được quay gần, kéo dài, bỗng thành mối đe doạ.
Nếu xem phim của ông, bạn sẽ thấy ông hay dùng đồ vật đời thường làm trung tâm của nỗi sợ: một ly sữa, một chiếc vòi hoa sen, một cầu thang. Những thứ ta đụng hằng ngày.
Bất ngờ có phải là xấu không?
Nói Hitchcock chọn hồi hộp không có nghĩa bất ngờ là dở. Bất ngờ là một công cụ mạnh nếu dùng đúng chỗ. Một cú ngoặt cuối phim làm đảo ngược mọi điều ta tin có thể khiến người ta bàn tán nhiều năm.
Vấn đề là bất ngờ chỉ ăn một lần. Biết rồi thì xem lại mất tác dụng, trừ khi bộ phim có những lớp khác giữ chân người xem. Còn hồi hộp thì có thể kéo dài, lặp lại, xây thành cả một cấu trúc.
Các đạo diễn giỏi thường kết hợp cả hai: xây hồi hộp suốt một đoạn dài rồi kết bằng một bất ngờ nhỏ, hoặc đánh lạc hướng khán giả bằng một mối nguy giả để giấu mối nguy thật.
Khi xem phim trinh thám hay giật gân, bạn thử đánh dấu trong đầu: lúc này mình đang được cho biết nhiều hơn nhân vật hay ít hơn. Câu trả lời sẽ cho bạn biết đạo diễn đang chơi trò hồi hộp hay trò bất ngờ.
Mang bài học quả bom ra khỏi rạp phim
Bài học này không chỉ cho điện ảnh. Người kể chuyện ma bên bếp lửa cũng dùng nó: cho người nghe biết có cái gì đó trong căn nhà, rồi để nhân vật đi lững thững vào. Người viết truyện, người làm quảng cáo, cả người thuyết trình cũng dùng.
Ngay cả trong đời thường, bạn sẽ thấy nó. Một trận bóng đá mà mình biết đội nhà chỉ cần giữ tỷ số thêm năm phút là vô địch, năm phút cuối dài hơn cả trận. Thông tin làm thời gian giãn ra.
Nên lần tới khi thấy mình đang nín thở trước màn ảnh, bạn có thể tự hỏi: ai đã cho mình biết điều gì, vào lúc nào. Trả lời được câu đó là bạn đã nhìn thấy bàn tay người kể chuyện.
Và nếu bạn muốn tự kể một câu chuyện cho con cháu nghe, hãy thử cho chúng biết trước một bí mật mà nhân vật chưa biết. Bạn sẽ thấy đôi mắt chúng mở to ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Alfred Hitchcock là ai?
Ông là đạo diễn người Anh, sau này làm việc nhiều ở Mỹ, nổi tiếng với các phim giật gân và hồi hộp trong thế kỷ hai mươi. Ông thường được gọi là bậc thầy của thể loại phim hồi hộp.
Cuốn sách phỏng vấn giữa Truffaut và Hitchcock có gì đặc biệt?
Đó là một loạt cuộc trò chuyện dài, trong đó Hitchcock giải thích chi tiết cách ông làm từng phim. Cuốn sách được nhiều người làm phim coi như một giáo trình về nghề.
Phim kinh dị và phim hồi hộp khác nhau thế nào?
Phim kinh dị nhắm vào nỗi sợ, thường có yếu tố ghê rợn hoặc siêu nhiên. Phim hồi hộp nhắm vào sự căng thẳng chờ đợi, có thể không có gì ghê rợn mà vẫn làm người xem nín thở.
Biết trước nội dung phim có làm giảm hứng thú không?
Với phim dựa vào bất ngờ thì có. Với phim xây hồi hộp tốt thì nhiều khi không, vì cảm giác lo cho nhân vật vẫn còn nguyên. Có nghiên cứu còn gợi ý biết trước kết thúc đôi khi làm người ta thưởng thức hơn.
Có thể áp dụng hồi hộp khi kể chuyện cho trẻ con không?
Có, nhưng nên giữ mức vừa phải và kết thúc an toàn để trẻ không sợ hãi. Cho trẻ biết một bí mật nhỏ mà nhân vật chưa biết là cách rất hay để giữ trẻ chú ý.
