Có người khóc trước một bức tranh chỉ có vài mảng màu vì những bức đó không được làm để nhìn như nhìn một vật, mà để bao trùm lấy người xem: khổ tranh rất lớn, các mảng màu không có viền sắc mà thấm loang ở mép như đang thở, và khi đứng đủ gần, đủ lâu, mình có cảm giác như đứng trong một căn phòng đầy ánh sáng màu. Cảm xúc ấy đến từ cơ thể trước, rồi lòng mới theo sau.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Nghe chuyện ai đó đứng khóc trước một bức tranh hai mảng đỏ, nhiều người bật cười, nghĩ là làm màu. Tập này mình không định thuyết phục bạn phải thích, chỉ muốn kể vì sao chuyện đó xảy ra thật, và nếu muốn thì bạn thử thế nào.
Mark Rothko và những mảng màu biết thở
Hoạ sĩ hay được nhắc tới nhất trong chuyện này là Mark Rothko, một hoạ sĩ Mỹ gốc Do Thái, sinh ra ở vùng đất thuộc Đế quốc Nga cũ rồi theo gia đình sang Mỹ từ nhỏ. Từ khoảng giữa thế kỷ hai mươi, tranh của ông gần như chỉ còn một kiểu: hai hoặc ba hình chữ nhật lớn, mép mềm, nằm chồng lên một nền màu.
Nghe thì đơn giản, nhưng khi đứng trước tranh thật, bạn sẽ thấy màu không phẳng. Ông quét nhiều lớp màu loãng chồng lên nhau, nên mỗi mảng có chỗ dày chỗ mỏng, ánh lên từ bên trong. Mép mảng không cắt sắc mà tan dần, như ánh đèn qua giấy dầu. Nhìn lâu, các mảng có vẻ như hơi nổi lên, hơi lùi xuống.
Rothko không thích người ta gọi ông là hoạ sĩ màu sắc. Ông nói mình quan tâm tới những cảm xúc lớn của con người như bi kịch, ngây ngất, số phận. Có một câu của ông hay được trích: những ai khóc trước tranh của ông đang có cùng trải nghiệm mà ông có khi vẽ chúng.
Mình không biết bạn sẽ khóc hay không, nhưng biết được hoạ sĩ nhắm tới điều gì, bạn sẽ hiểu những giọt nước mắt đó không phải là sự cố.
Vì sao khổ tranh lớn lại quan trọng đến thế?
Một bức tranh nhỏ là thứ mình cầm trong tay được, nhìn từ bên ngoài. Còn một bức cao hơn đầu người, rộng bằng cả bức tường, đứng gần thì nó tràn ra khỏi tầm mắt. Mình không còn nhìn bức tranh nữa mà đứng trong nó.
Rothko được kể là muốn người xem đứng khá gần, gần hơn mức người ta vẫn đứng xem tranh. Ông cũng thích treo tranh thấp, ánh sáng dịu, để bức tranh như một bức tường màu bao lấy mình chứ không phải món đồ trưng bày dưới đèn sân khấu.
Đó là lý do xem tranh này qua điện thoại gần như vô nghĩa. Trên màn hình, nó chỉ là hai hình chữ nhật đỏ. Ở bảo tàng, nó là cả một bầu không khí. Giống như nghe một bản nhạc qua chiếc loa điện thoại so với ngồi giữa dàn nhạc giao hưởng.
Nếu có dịp gặp một bức tranh trừu tượng khổ lớn, bạn đừng đứng xa chụp ảnh rồi đi. Bước lại gần, để nó chiếm hết tầm nhìn, và đứng yên một lúc.
Xúc động đến từ thời gian bạn chịu đứng lại
Có một nghiên cứu về hành vi người đi bảo tàng hay được nhắc: trung bình mỗi người chỉ dừng trước một bức tranh vài giây. Mình không dám chắc con số chính xác, nhưng chỉ cần quan sát một buổi ở bảo tàng là thấy đúng tinh thần đó. Với tranh có câu chuyện, vài giây còn đủ để biết đó là cảnh gì. Với tranh mảng màu, vài giây thì chẳng có gì xảy ra.
Tranh kiểu này cần vài phút. Phút đầu bạn thấy hai mảng màu. Phút thứ hai mắt bắt đầu thấy các lớp màu bên dưới, những chỗ ánh lên. Phút thứ ba, nếu phòng yên tĩnh, bạn bắt đầu thấy trong người mình có gì đó thay đổi: chậm lại, nặng xuống, hay bồn chồn.
Cảm xúc đó không phải do bức tranh kể một câu chuyện buồn. Nó giống cảm giác khi đứng trước biển lúc chiều, hay ngồi một mình trong ngôi chùa vắng. Không ai kể gì cho bạn, nhưng khoảng không ấy mở ra những thứ đã nằm sẵn trong lòng.
Vì vậy người khóc trước tranh Rothko thường không khóc vì bức tranh. Họ khóc vì những gì của chính họ trồi lên khi được ở yên với một khoảng màu.
Những bức tranh tối dần và một nhà nguyện không có tượng
Về cuối đời, tranh Rothko ngày càng tối: nâu sẫm, tím than, đen phủ lên đen. Ông nhận làm một loạt tranh cho một nhà nguyện ở thành phố Houston của Mỹ, một không gian để mọi người thuộc mọi niềm tin đều có thể vào ngồi lặng. Nơi đó sau này được gọi theo tên ông.
Trong nhà nguyện, các bức tranh rất lớn, rất tối, xếp quanh một căn phòng hình tám cạnh, ánh sáng từ trên trần chiếu xuống. Người vào đó thường kể về cảm giác lắng xuống, gần như thiền định, dù không có tượng, không có biểu tượng tôn giáo nào trên tường.
Chuyện này cho thấy một điều: tranh mảng màu không phải trò trang trí. Nó có thể làm việc mà kiến trúc đền chùa, nhà thờ vẫn làm, tạo ra một không gian để con người ở một mình với mình.
Mình nhắc lại cho công bằng: không phải ai cũng cảm được. Nhiều người đứng rất lâu vẫn chỉ thấy hai mảng màu, và điều đó hoàn toàn bình thường. Nghệ thuật không có nghĩa vụ làm mọi người cùng xúc động.
Nếu muốn thử, hãy làm như thế này
Nếu một ngày bạn gặp một bức tranh trừu tượng khổ lớn, ở bảo tàng trong nước hay khi đi xa, mình gợi ý một nghi thức nhỏ. Tìm lúc phòng vắng. Cất điện thoại vào túi. Đứng cách bức tranh chừng một sải tay, để nó chiếm gần hết tầm nhìn.
Đứng ít nhất ba phút, đừng đọc nhãn trước. Thở chậm. Để mắt tự đi khắp mặt màu, theo mép các mảng, vào những chỗ dày mỏng. Nếu có ý nghĩ chen vào kiểu cái này ai chẳng vẽ được, cứ để nó đi qua, rồi quay lại nhìn tiếp.
Sau ba phút, bạn tự hỏi trong người mình đang thấy gì. Không phải bức tranh có nghĩa gì, mà mình thấy gì. Nặng, nhẹ, buồn, ấm, chẳng thấy gì cả, đều là câu trả lời đúng.
Có thể lần đầu chẳng có gì xảy ra. Nhưng chính việc chịu đứng lại ba phút trước một thứ không kể chuyện gì đã là một trải nghiệm hiếm hoi trong một ngày toàn những thứ đòi mình phải lướt qua.
Câu hỏi thường gặp
Tranh trừu tượng có cần hiểu mới thích được không?
Không nhất thiết. Nhiều tranh trừu tượng nhắm vào cảm giác hơn là ý nghĩa, giống nghe nhạc không lời. Hiểu bối cảnh giúp bạn xem sâu hơn, nhưng không phải điều kiện để cảm.
Vì sao tranh mảng màu lại có giá rất cao?
Giá tranh phụ thuộc vào vị trí của hoạ sĩ trong lịch sử nghệ thuật, độ hiếm và thị trường, chứ không phải độ khó kỹ thuật nhìn thấy được. Đó là chuyện của thị trường, tách khỏi chuyện bức tranh có chạm tới bạn hay không.
Tranh trường màu khác tranh trừu tượng hành động thế nào?
Tranh trừu tượng hành động nhấn vào dấu vết cử động của hoạ sĩ, nét vung, vệt nhỏ giọt, sự bùng nổ. Tranh trường màu thì lặng hơn, dùng những mảng màu rộng để tạo bầu không khí bao trùm.
Có cần biết tên tranh khi xem tranh trừu tượng không?
Nhiều tranh trừu tượng chỉ có tên kiểu số thứ tự hoặc tên màu, vì hoạ sĩ không muốn áp một câu chuyện lên người xem. Bạn có thể xem trước, đọc tên sau, để cảm giác của mình không bị dẫn dắt.
Ở Việt Nam có thể xem tranh trừu tượng ở đâu?
Các bảo tàng mỹ thuật lớn và nhiều phòng tranh ở các thành phố thỉnh thoảng có triển lãm tranh trừu tượng của hoạ sĩ Việt. Bạn có thể theo dõi lịch triển lãm của bảo tàng và các trung tâm văn hoá để không lỡ dịp.
