Tranh đẹp là bức làm mắt mình dễ chịu ngay lúc nhìn: màu hài hoà, đề tài dễ thương, nét gọn gàng. Tranh hay là bức làm mình dừng lại, nghĩ ngợi, đôi khi khó chịu, và còn nhớ tới nó nhiều ngày sau. Hai thứ đó có thể đi cùng nhau, nhưng không nhất thiết, và lẫn lộn chúng là lý do nhiều người thấy tranh nổi tiếng sao mà xấu thế.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Có lẽ bạn từng nghe ai đó, hay chính mình, nói trước một bức tranh nổi tiếng: cái này có gì đẹp đâu. Câu nói đó không sai. Chỉ là nó đang đo bức tranh bằng một cây thước, trong khi có ít nhất hai cây.
Cái đẹp làm mắt dễ chịu, cái hay làm đầu không yên
Hãy nghĩ về một tấm lịch treo tường với cảnh hoa sen, cô gái áo dài, mặt trời lặn trên biển. Nhìn rất dễ chịu, hợp treo phòng khách, không ai phản đối. Đó là cái đẹp theo nghĩa thông thường: hài hoà, quen thuộc, không gây chút căng thẳng nào.
Nhưng xem xong, gấp lịch lại, gần như không ai nhớ gì. Bức tranh đã làm tròn việc của nó là trang trí, và việc đó hoàn toàn đáng quý. Chỉ có điều nó không đòi bạn phải nghĩ thêm điều gì.
Một bức tranh hay thì khác. Nó có thể dễ chịu hoặc không, nhưng nó có một chỗ khiến bạn khựng lại: một ánh mắt khó đọc, một màu lạ, một bố cục lệch, một câu hỏi không có lời đáp. Và bạn mang chỗ khựng đó về nhà.
Nói gọn lại, cái đẹp hỏi mắt bạn có thích không, còn cái hay hỏi cả con người bạn có bị lay động không.
Tiếng thét: một bức tranh xấu được cả thế giới nhớ
Bức Tiếng thét của hoạ sĩ Na Uy Edvard Munch có lẽ là ví dụ rõ nhất. Một hình người gầy như xác, hai tay ôm mặt, miệng há tròn, đứng trên một cây cầu. Bầu trời phía sau cuộn những vệt đỏ cam như máu, mặt nước xoáy xanh đen. Nét vẽ run, méo, không có gì gọi là đẹp.
Vậy mà đó là một trong những hình ảnh được nhận ra nhiều nhất trong lịch sử nghệ thuật, được nhại lại trên áo phông, trong phim hoạt hình, thành cả biểu tượng cảm xúc trên điện thoại. Munch còn làm nhiều phiên bản khác nhau của nó.
Nó hay vì nó gọi đúng tên một cảm giác ai cũng từng có mà khó nói ra: nỗi hoảng sợ không rõ lý do, khi thế giới quanh mình bỗng như méo đi. Munch có ghi lại cảm giác đi dạo lúc chiều tà và như nghe thấy một tiếng thét xuyên qua thiên nhiên.
Nếu Munch vẽ cảnh đó cho đẹp, trời hồng dịu, người đứng ngắm thong thả, bức tranh sẽ dễ chịu hơn rất nhiều, và có lẽ đã bị quên từ lâu.
Goya và những bức tranh vẽ trên tường nhà mình
Hoạ sĩ Tây Ban Nha Francisco Goya từng là hoạ sĩ cung đình, vẽ chân dung quý tộc với áo lụa óng ánh. Nhưng lúc về già, sống trong một ngôi nhà ngoài Madrid, ông vẽ thẳng lên tường nhà một loạt tranh mà đời sau gọi là tranh đen.
Đó là những cảnh u tối, ma quái, những đám đông méo mó, và một bức đặc biệt ám ảnh vẽ vị thần cổ đại đang ăn thịt con mình theo thần thoại. Không có chút gì để treo phòng khách. Những bức này sau đó được bóc khỏi tường và chuyển sang vải, nay nằm ở bảo tàng Prado.
Người xem thường thấy khó chịu, thậm chí sợ. Nhưng chính vì vậy chúng có sức nặng. Chúng cho thấy một con người đã chứng kiến chiến tranh, bệnh tật, tuổi già, và không muốn nói dối về những gì mình thấy.
Bạn có thể không bao giờ muốn nhìn lại những bức đó. Nhưng bạn sẽ không quên chúng, và đó là dấu hiệu của một bức tranh hay.
Khi tranh vừa đẹp vừa hay
Nói vậy không có nghĩa tranh hay phải xấu. Những bức được yêu nhất thường có cả hai: đẹp đến mức hút mắt ngay, và hay đến mức xem mãi vẫn còn điều mới. Bức Cô gái đeo hoa tai ngọc trai của hoạ sĩ Hà Lan Vermeer là một ví dụ.
Nhìn qua, đó là một cô gái quay đầu lại, khăn xanh vàng, viên ngọc trai sáng lên một điểm, nền tối trơn. Rất đẹp. Nhưng xem lâu, bạn sẽ không biết chắc cô đang định nói gì, vui hay buồn, bất ngờ hay chờ đợi. Đôi môi hé, ánh mắt nhìn thẳng mà không đọc được.
Với tranh Việt, nhiều người cũng cảm thấy như vậy trước những bức thiếu nữ của thế hệ hoạ sĩ đầu tiên: dáng thanh, màu nhã, nhưng ẩn trong đó là một nỗi lặng khó gọi tên. Cái đẹp kéo bạn tới, cái hay giữ bạn ở lại.
Vì vậy, khi một bức tranh nổi tiếng mà bạn không thấy đẹp, hãy thử hỏi nó có hay không. Và khi một bức rất đẹp, hãy thử hỏi ngoài cái đẹp ra nó còn gì nữa.
Bốn câu hỏi để tự đánh giá một bức tranh
Mình hay dùng bốn câu hỏi khi đứng trước một bức tranh, không cần biết gì về lịch sử nghệ thuật. Câu thứ nhất: mắt mình có muốn nhìn tiếp không. Câu này đo cái đẹp và sức hút ban đầu.
Câu thứ hai: có chỗ nào làm mình khựng lại, thắc mắc, không hiểu ngay không. Câu thứ ba: bức tranh này có nói được điều gì mà một tấm ảnh chụp cùng cảnh không nói được không. Câu thứ tư: một tuần sau mình có còn nhớ nó không.
Một bức trả lời có ở câu đầu mà không ở ba câu sau thường là tranh trang trí tốt. Một bức trả lời không ở câu đầu mà có ở ba câu sau có thể là một bức tranh khó mà hay. Còn bức trả lời có ở cả bốn thì bạn đã gặp may.
Lần tới đi xem tranh, bạn thử mang theo bốn câu đó, và đừng ngại khi câu trả lời của mình khác với lời giới thiệu trên tường. Thước đo của bạn là của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Thích tranh đẹp, tranh dễ nhìn có phải là gu kém không?
Không. Tranh dễ nhìn đem lại niềm vui thật trong nhà cửa và đời sống. Chỉ là nếu muốn đi xa hơn trong việc xem tranh, bạn nên cho mình cơ hội gặp cả những bức không dễ chịu.
Vì sao chuyên gia khen một bức mà mình thấy bình thường?
Chuyên gia thường đánh giá bức tranh trong bối cảnh lịch sử, thấy nó mới ở chỗ nào so với thời của nó. Biết bối cảnh có thể làm bạn thấy thêm, nhưng không bắt buộc bạn phải đồng ý.
Tranh tả thực giống ảnh có được coi là tranh hay không?
Kỹ thuật tả thực đòi hỏi tay nghề cao và đáng trân trọng. Nhưng một bức tranh hay thường còn có thêm cái nhìn riêng của hoạ sĩ, thứ mà máy ảnh không tự có được.
Một bức tranh có thể hay với người này mà dở với người kia không?
Hoàn toàn có thể, vì mỗi người mang trải nghiệm riêng tới trước tranh. Tuy vậy, những bức đã đứng vững qua nhiều thế hệ thường chạm được tới điều gì đó chung của nhiều người.
Treo tranh u tối trong nhà có nên không?
Đó là chuyện sở thích và cảm giác của người sống trong nhà. Nhiều người chọn tranh dễ chịu cho phòng khách và để những bức nặng cảm xúc cho góc riêng, nơi mình chủ động tìm tới.
