Trường phái Ấn tượng lấy tên từ một bức tranh của Claude Monet vẽ cảnh bến cảng lúc bình minh, mang tên Ấn tượng, mặt trời mọc. Khi bức tranh xuất hiện trong cuộc triển lãm do chính các hoạ sĩ tự tổ chức ở Paris năm một nghìn tám trăm bảy mươi tư, một nhà phê bình đã mượn chữ ấn tượng để chế giễu cả nhóm, ý nói họ chỉ vẽ phác, chưa xong. Các hoạ sĩ nhận luôn cái tên ấy, và lời chế giễu thành tên một trong những trào lưu được yêu nhất lịch sử.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Hoa súng, đống rơm, những cô gái dưới bóng cây lốm đốm nắng, tranh Ấn tượng hôm nay ai cũng thấy đẹp. Nhưng ngày nó ra đời, nó bị cười nhạo. Tập này mình kể vì sao, và cái cách nhìn mới ấy là gì.
Bị từ chối, họ tự mở triển lãm
Ở Paris thế kỷ mười chín, con đường của một hoạ sĩ gần như phải đi qua Salon, cuộc triển lãm chính thức do giới học viện kiểm soát. Ban giám khảo ưa tranh lịch sử, thần thoại, vẽ láng mịn, hoàn thiện từng chi tiết. Tranh bị từ chối thì khó có người mua.
Một nhóm hoạ sĩ trẻ, trong đó có Monet, Renoir, Degas, Pissarro, Sisley, Berthe Morisot, liên tục bị từ chối hoặc không muốn đi theo lối ấy. Họ quyết định tự tổ chức triển lãm riêng, ở một xưởng ảnh tại Paris, không qua giám khảo nào.
Đó là một hành động rất táo bạo thời ấy, và về sau trở thành mô hình cho nhiều nhóm nghệ sĩ độc lập: không chờ được chấp nhận, tự tạo sân chơi của mình.
Khách tới xem không nhiều như mong đợi, và báo chí khá khắt khe. Một bài báo châm biếm đã gọi họ là những người vẽ ấn tượng, lấy theo tên bức tranh của Monet.
Ánh sáng thay đổi từng phút
Điều các hoạ sĩ Ấn tượng quan tâm nhất là ánh sáng, và cụ thể hơn là ánh sáng đang thay đổi. Một mặt hồ lúc sáu giờ sáng khác hẳn lúc mười giờ. Một bức tường trắng dưới nắng trưa ngả vàng, lúc chiều tà ngả hồng, lúc nhá nhem ngả tím.
Họ muốn ghi lại cái ấn tượng của khoảnh khắc ấy, trước khi nó trôi đi. Vì vậy họ phải vẽ nhanh, ngay tại chỗ, ngoài trời, không có thời gian tô láng từng chi tiết.
Monet đẩy ý tưởng này tới cùng bằng những loạt tranh vẽ cùng một đề tài ở nhiều giờ, nhiều mùa: những đống rơm ngoài đồng, mặt tiền một nhà thờ lớn, và về cuối đời là hồ hoa súng trong khu vườn ông tự thiết kế ở làng Giverny. Đề tài đứng yên, chỉ có ánh sáng thay đổi.
Khi xem tranh Ấn tượng, bạn thử đoán xem bức tranh vẽ lúc mấy giờ, mùa nào. Thường bạn sẽ đoán được, và đó chính là điều họ muốn.
Tuýp màu và chiếc giá vẽ mang ra đồng
Có một phát minh nhỏ giúp trường phái Ấn tượng ra đời: tuýp màu bằng kim loại có nắp vặn. Trước đó, hoạ sĩ phải tự nghiền màu hoặc mua màu đựng trong túi da, rất khó mang đi xa. Tuýp màu cho phép họ đem cả bảng màu ra ngoài đồng, bờ sông, phố xá.
Có một câu nói thường được gán cho Renoir, đại ý rằng không có tuýp màu thì không có trường phái Ấn tượng. Dù chính xác lời nguyên văn ra sao, nó cho thấy kỹ thuật và nghệ thuật đi cùng nhau.
Đường sắt mới mở cũng giúp hoạ sĩ dễ dàng rời Paris ra vùng quê, bờ biển để vẽ. Thế giới đang thay đổi nhanh, và tranh của họ ghi lại cả những đổi thay ấy: nhà ga, tàu hoả, đại lộ mới, quán cà phê, những buổi dã ngoại cuối tuần.
Đề tài của họ là đời sống thường ngày của người đương thời, không phải thần thoại hay chiến trận. Đó cũng là một cuộc cách mạng.
Nét cọ rời và bóng đổ có màu
Nhìn gần một bức tranh Ấn tượng, bạn sẽ thấy những nét cọ ngắn, rời, đặt cạnh nhau, có khi để lộ cả nền. Màu thuần đặt cạnh màu thuần, ít pha trộn trên bảng màu. Khi lùi ra xa, mắt bạn tự pha chúng lại thành một mặt nước lấp lánh, một tán lá rung rinh.
Một phát hiện quan trọng của họ là bóng đổ không phải màu đen hay nâu. Bóng của một người trên tuyết dưới trời xanh thì ngả xanh tím. Bóng dưới gốc cây buổi chiều có thể ngả lam. Họ vẽ bóng bằng màu, và tranh sáng hẳn lên so với lối học viện.
Giới học viện khi ấy thấy những nét cọ này là cẩu thả, chưa xong. Ngày nay mình thấy chúng là sự sống, là rung động của ánh sáng.
Bạn có thể thử trò chơi đứng gần rồi lùi xa trước một bức tranh Ấn tượng, ở bảo tàng hay với ảnh độ phân giải cao. Khoảnh khắc những vệt màu rời rạc bỗng hoá thành cảnh vật là một niềm vui nho nhỏ.
Từ bị chế giễu tới được yêu nhất
Phải mất nhiều năm, nhiều cuộc triển lãm, trường phái Ấn tượng mới được chấp nhận rộng rãi. Có những hoạ sĩ trong nhóm sống rất chật vật. Rồi dần dần, người mua, nhà sưu tầm, đặc biệt là nhà sưu tầm nước ngoài, bắt đầu quý họ.
Ngày nay tranh Ấn tượng thuộc loại được yêu thích nhất ở các bảo tàng trên thế giới. Lối vẽ của họ ảnh hưởng tới vô số hoạ sĩ sau này, kể cả các hoạ sĩ Việt học ở Trường Mỹ thuật Đông Dương, như bạn có thể thấy ở nét cọ và ánh sáng trong tranh Tô Ngọc Vân.
Câu chuyện của họ là lời nhắc rằng cái mới thường bị chê trước khi được yêu. Thứ hôm nay ta thấy kỳ cục có khi là thứ con cháu ta thấy hiển nhiên.
Sáng mai, nếu dậy sớm, bạn thử nhìn ra cửa sổ năm phút, để ý ánh sáng thay đổi thế nào trên một bức tường. Bạn sẽ nhìn thế giới như Monet đã nhìn.
Câu hỏi thường gặp
Bức Ấn tượng, mặt trời mọc vẽ cảnh gì?
Bức tranh vẽ bến cảng Le Havre ở Pháp lúc bình minh, mặt trời đỏ cam nhỏ trên nền trời và nước mờ sương, vài con thuyền nhỏ. Nét vẽ nhanh, phác, đúng tinh thần ghi lại khoảnh khắc.
Ai là những hoạ sĩ Ấn tượng tiêu biểu?
Những cái tên thường được nhắc là Claude Monet, Pierre Auguste Renoir, Edgar Degas, Camille Pissarro, Alfred Sisley và Berthe Morisot. Mỗi người có phong cách và đề tài riêng.
Hậu Ấn tượng khác Ấn tượng thế nào?
Hậu Ấn tượng là những hoạ sĩ đi tiếp sau trường phái Ấn tượng nhưng theo hướng riêng, như Van Gogh, Cézanne, Gauguin, Seurat. Họ chú trọng cảm xúc, cấu trúc hay biểu tượng hơn là chỉ ghi lại ánh sáng.
Vì sao tranh Ấn tượng thường vẽ cảnh vui?
Nhiều hoạ sĩ Ấn tượng vẽ đời sống thường ngày của tầng lớp thành thị như dã ngoại, khiêu vũ, đi thuyền, vườn hoa. Ánh sáng tươi và màu sáng cũng làm tranh có không khí vui vẻ, dù đời họ không hẳn như vậy.
Xem tranh hoa súng của Monet ở đâu?
Monet vẽ rất nhiều bức hoa súng, nằm ở nhiều bảo tàng trên thế giới. Ở Paris có những phòng trưng bày được thiết kế riêng để đặt những tấm hoa súng khổ lớn của ông bao quanh người xem.
