Đêm đầy sao được Vincent van Gogh vẽ năm một nghìn tám trăm tám mươi chín, khi ông đang điều trị tại một dưỡng trí viện ở miền nam nước Pháp, dựa trên khung cảnh nhìn từ cửa sổ phòng mình. Nhưng bầu trời trong tranh không giống bầu trời thật: những vòng xoáy cuộn như sóng, các vì sao toả quầng sáng, cây bách đen vươn lên như ngọn lửa. Đó là bầu trời được nhìn qua cảm xúc, và chính vì vậy nó chạm tới hàng triệu người.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Có lẽ không bức tranh nào được in lên nhiều cốc, áo, ô dù như Đêm đầy sao. Tập này mình muốn bóc nó ra khỏi những món đồ lưu niệm, để nghe câu chuyện của một người đàn ông nhìn trời đêm qua song cửa.
Một khung cửa sổ ở Saint Rémy
Năm cuối đời, sau những cơn khủng hoảng tinh thần, Van Gogh tự nguyện vào một dưỡng trí viện gần thị trấn Saint Rémy ở miền nam nước Pháp. Ông được cho một căn phòng để ở và một phòng khác để vẽ. Từ cửa sổ phòng ngủ, ông nhìn ra cánh đồng, rặng đồi xa.
Đêm đầy sao dựa trên khung cảnh ấy, nhưng ông thêm, bớt, thay đổi rất nhiều. Ngôi làng nhỏ với tháp chuông nhà thờ ở phía dưới, nhiều người cho là được ông thêm vào hoặc kết hợp từ ký ức. Cây bách lớn ở tiền cảnh cũng được đặt vào theo ý ông.
Ông được kể là vẽ bức này vào ban ngày, trong xưởng, dựa trên quan sát những đêm trước và trí nhớ, không phải vẽ trực tiếp dưới trời sao. Điều đó giải thích vì sao bức tranh giống một giấc mơ hơn là một bức ký hoạ.
Biết hoàn cảnh ấy, bạn sẽ thấy bức tranh khác đi: đó là bầu trời tự do mà một người bị giữ trong bốn bức tường khao khát.
Bầu trời xoáy và những vì sao có quầng
Phần lớn bức tranh là bầu trời, chiếm khoảng hai phần ba khung. Những vệt xoáy lớn cuộn từ trái sang phải như sóng biển, như gió, như dòng nước. Các ngôi sao không phải chấm nhỏ mà là những quầng sáng vàng toả vòng tròn. Trăng lưỡi liềm ở góc phải rực như mặt trời.
Không ai thấy bầu trời như vậy bằng mắt thường. Đó là bầu trời của cảm xúc: sống động, chuyển động, như đang thở. Có người thấy nó dữ dội, bất an. Có người thấy nó tràn đầy sức sống, như lời ca ngợi vũ trụ.
Ngôi làng phía dưới thì yên tĩnh, đường nét thẳng, các ô cửa sáng đèn vàng nhỏ. Sự đối lập giữa làng yên ngủ và trời cuộn sóng là một trong những chỗ làm bức tranh hấp dẫn: con người nhỏ bé và bình yên dưới một vũ trụ vĩ đại và không ngừng chuyển động.
Khi xem, bạn thử lần theo một vệt xoáy bằng mắt, từ đầu này sang đầu kia. Mắt bạn sẽ bị cuốn đi như lá trong gió.
Cây bách: ngọn lửa đen nối đất với trời
Ở tiền cảnh bên trái là một cây bách cao vươn thẳng lên, đen sẫm, những nhánh lượn như lưỡi lửa. Nó là vật duy nhất nối mặt đất với bầu trời trong tranh, vượt lên cả rặng đồi và tháp chuông.
Cây bách ở châu Âu thường gắn với nghĩa trang, cái chết. Van Gogh lại rất thích cây bách, ông vẽ chúng nhiều lần và viết trong thư rằng ông thấy chúng đẹp. Nhiều người đọc cây bách trong Đêm đầy sao vừa như cái chết vừa như khát vọng vươn lên, hai cách đọc không loại trừ nhau.
Về bố cục, cây bách làm việc rất quan trọng: nó chắn khoảng không bên trái, tạo một khối tối mạnh để bầu trời xanh vàng nổi lên, và tạo đường thẳng đứng đối lập với những vòng xoáy ngang.
Che cây bách đi trong đầu, bạn sẽ thấy bức tranh mất đi nửa sức mạnh. Đó là cách nhanh nhất để hiểu vai trò của nó.
Những nét cọ dày và những lá thư
Nếu đứng trước bản gốc, bạn sẽ thấy lớp màu rất dày, đắp nổi lên, từng nét cọ ngắn nối nhau thành dòng chảy. Van Gogh vẽ nhanh, mạnh, màu bóp thẳng từ tuýp. Nét cọ của ông là dấu vết của chuyển động cơ thể, gần như có thể đoán được tay ông đã đưa theo hướng nào.
Chúng ta biết nhiều về suy nghĩ của Van Gogh nhờ những lá thư ông viết, đặc biệt là cho người em trai Theo, người đã nuôi ông về tài chính và tinh thần suốt nhiều năm. Trong thư, ông viết về màu sắc, về những bức tranh đang vẽ, về nỗi cô đơn và hy vọng.
Những lá thư cho thấy một người rất tỉnh táo, suy nghĩ sâu về nghệ thuật, chứ không phải chỉ là một thiên tài điên loạn như huyền thoại hay vẽ ra. Ông chọn màu có tính toán, vẽ nhiều bản thử, tự phê bình tranh mình.
Ông qua đời năm sau đó, ở tuổi ba mươi bảy. Trong đời, ông bán được rất ít tranh. Ngày nay ông là một trong những hoạ sĩ được yêu mến nhất thế giới.
Vì sao Đêm đầy sao chạm tới nhiều người?
Mình nghĩ một phần vì bức tranh nói được điều mà nhiều người cảm thấy khi ngước nhìn trời đêm: vừa nhỏ bé, vừa được nâng lên, vừa buồn vừa hy vọng. Ai từng nằm trên sân thượng hay ngoài đồng nhìn sao đều hiểu cảm giác đó.
Một phần nữa vì câu chuyện của Van Gogh: một người nhạy cảm, cô đơn, đau đớn, mà vẫn vẽ ra những thứ rực rỡ như vậy. Nhiều người tìm thấy trong ông sự an ủi cho những lúc khó khăn của chính mình.
Bức tranh hiện được lưu giữ ở Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại New York, và luôn có đám đông đứng trước nó. Nếu có dịp tới, hãy chờ đám đông vãn bớt, rồi đứng gần để thấy lớp màu dày, đứng xa để thấy cả bầu trời chuyển động.
Còn tối nay, nếu trời quang, bạn thử ra ngoài nhìn sao vài phút, rồi nhắm mắt hình dung chúng xoáy lên như trong tranh. Bạn vừa nhìn trời bằng đôi mắt của Van Gogh.
Câu hỏi thường gặp
Đêm đầy sao được vẽ năm nào?
Bức tranh được vẽ năm một nghìn tám trăm tám mươi chín, khi Van Gogh đang ở dưỡng trí viện gần Saint Rémy de Provence, miền nam nước Pháp.
Van Gogh có thật chỉ bán được một bức tranh khi còn sống không?
Câu chuyện chỉ bán được một bức rất phổ biến, nhưng các nhà nghiên cứu cho rằng ông có bán hoặc trao đổi thêm một số tác phẩm. Điều chắc chắn là ông bán rất ít và sống nhờ sự giúp đỡ của em trai.
Ngôi sao sáng lớn trong tranh là gì?
Nhiều người cho rằng ngôi sao sáng gần đường chân trời là sao Kim, thường được gọi là sao Mai, vì trong thư Van Gogh có nhắc tới việc nhìn thấy sao Mai từ cửa sổ trước bình minh.
Ngoài Đêm đầy sao, Van Gogh còn tranh nổi tiếng nào?
Ông nổi tiếng với loạt tranh Hoa hướng dương, Phòng ngủ ở Arles, Quán cà phê đêm ngoài trời, Cánh đồng lúa mì với đàn quạ và rất nhiều chân dung tự hoạ.
Vì sao Van Gogh được xếp vào Hậu Ấn tượng?
Ông chịu ảnh hưởng của trường phái Ấn tượng về màu sáng và nét cọ, nhưng đi xa hơn, dùng màu và đường nét để diễn tả cảm xúc mạnh mẽ chứ không chỉ ghi lại ánh sáng.
