Picasso và Braque vẽ một vật từ nhiều phía cùng lúc vì họ muốn bức tranh chứa cái mình biết về vật, chứ không chỉ cái mắt thấy được từ một chỗ đứng duy nhất. Một khuôn mặt vừa nghiêng vừa nhìn thẳng, một chiếc chai vừa thấy cạnh vừa thấy đáy, là cả một vòng đi quanh vật thể được dồn lên mặt phẳng. Lối vẽ ấy được gọi là Lập thể, và nó phá vỡ quy tắc phối cảnh đã ngự trị hội hoạ châu Âu suốt năm trăm năm.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Nhiều người nghĩ tới Picasso là nghĩ tới những khuôn mặt méo mó, mắt một chỗ mũi một nơi, và tự hỏi sao lại gọi đó là thiên tài. Tập này mình kể vì sao ông vẽ như vậy, và nó thật ra là một cách nhìn rất có lý.
Một chỗ đứng hay nhiều chỗ đứng?
Hãy nhớ lại tập về phối cảnh. Phối cảnh một điểm tụ thời Phục Hưng buộc người xem đứng yên một chỗ, nhìn qua một ô cửa sổ. Bức tranh đúng nhất khi nhìn từ đúng điểm đó.
Nhưng ngoài đời, mình không biết một vật bằng cách đứng yên nhìn nó. Mình biết chiếc cốc vì đã cầm nó, xoay nó, nhìn từ trên xuống thấy miệng tròn, nhìn ngang thấy thân thẳng. Hình ảnh chiếc cốc trong đầu mình là tổng hợp của rất nhiều góc nhìn.
Các hoạ sĩ Lập thể hỏi: vì sao tranh phải chọn một góc, trong khi trí nhớ thì có nhiều góc. Họ thử đặt nhiều góc nhìn lên cùng một mặt tranh, bẻ vật ra thành những mảng phẳng, ghép lại theo một trật tự mới.
Kết quả trông lạ mắt, nhưng nếu bạn nghĩ đó là bản đồ của trí nhớ chứ không phải ảnh chụp, nó bỗng trở nên dễ hiểu.
Cézanne, mặt nạ châu Phi và một bức tranh gây sốc
Lập thể không tự nhiên mà có. Một người đi trước quan trọng là hoạ sĩ Pháp Paul Cézanne, người vẽ phong cảnh, tĩnh vật bằng những mảng màu như được xây lên, và được kể là khuyên nên nhìn thiên nhiên qua hình trụ, hình cầu, hình nón. Ông cũng hay vẽ mặt bàn nghiêng, đồ vật nhìn từ những góc hơi khác nhau trong cùng một bức.
Nguồn ảnh hưởng thứ hai là điêu khắc và mặt nạ châu Phi, châu Đại Dương mà các nghệ sĩ Paris đầu thế kỷ hai mươi được thấy trong bảo tàng. Những hình khối giản lược, mạnh mẽ, không theo tả thực ấy mở cho họ một cách nghĩ khác về hình người.
Năm một nghìn chín trăm lẻ bảy, Picasso vẽ một bức tranh lớn sau này nổi tiếng với tên Những cô nàng ở Avignon: năm người phụ nữ khoả thân với cơ thể góc cạnh, hai khuôn mặt như mặt nạ. Bạn bè ông khi xem đều sốc, có người cho là điên rồ.
Bức tranh ấy thường được coi là bước ngoặt mở đường cho Lập thể, dù bản thân nó chưa hoàn toàn là Lập thể.
Picasso và Braque: hai người leo cùng sợi dây
Lập thể được phát triển chủ yếu bởi hai người: Pablo Picasso, người Tây Ban Nha sống ở Paris, và Georges Braque, người Pháp. Trong vài năm, họ làm việc gần nhau tới mức tranh của hai người có khi khó phân biệt. Braque từng ví hai người như hai người leo núi cùng buộc chung một sợi dây.
Cái tên Lập thể đến từ một nhà phê bình, khi ông chê tranh Braque là biến mọi thứ thành những khối lập phương nhỏ. Lại một lần nữa, như với trường phái Ấn tượng, một lời chê trở thành tên gọi.
Giai đoạn đầu, thường gọi là Lập thể phân tích, tranh gần như chỉ có màu nâu, xám, xanh xám, vật thể bị bẻ ra thành rất nhiều mảnh nhỏ, khó nhận ra. Họ cố tình hạn chế màu để người xem tập trung vào cấu trúc.
Khi xem tranh giai đoạn này, bạn hãy kiên nhẫn tìm những manh mối nhỏ: một cái tai, một dây đàn, vài chữ cái, một nút áo. Từ đó, cả hình người hay cây đàn sẽ dần hiện ra.
Cắt dán: đưa đời thật vào mặt tranh
Giai đoạn sau, thường gọi là Lập thể tổng hợp, Picasso và Braque làm một việc rất mới: dán thẳng lên tranh những mảnh giấy báo, giấy dán tường, nhãn chai, vải. Kỹ thuật cắt dán bước vào hội hoạ cao cấp.
Mảnh giấy báo thật trong tranh vừa là giấy báo, vừa là một phần hình vẽ. Nó đặt ra câu hỏi thú vị: đâu là tranh, đâu là vật thật. Ranh giới giữa nghệ thuật và đời sống bắt đầu mờ đi.
Màu sắc giai đoạn này cũng tươi hơn, các mảng lớn hơn, hình dễ nhận ra hơn. Người xem có cảm giác tranh vui, nhẹ nhàng hơn giai đoạn phân tích.
Ý tưởng đưa vật thật vào tác phẩm này mở đường cho rất nhiều thứ sau đó, kể cả cái bồn tiểu nổi tiếng mà mình sẽ kể ở tập tiếp theo.
Xem tranh Lập thể mà không bực mình
Mẹo đầu tiên là đọc tên tranh. Với Lập thể, tên tranh thường là chìa khoá: người đàn ông cầm đàn, chai và ly, chân dung một người bán hàng. Biết đề tài rồi, bạn đi tìm từng mảnh của nó trong tranh như chơi trò ghép hình.
Mẹo thứ hai là đừng đòi tranh giống thật. Hãy coi nó như âm nhạc: các mảng màu, các đường thẳng, các góc nhọn tạo ra nhịp điệu. Có những bức Lập thể rất đẹp chỉ vì nhịp ấy, kể cả khi bạn không nhận ra vật gì.
Mẹo thứ ba là thử tự làm. Lấy điện thoại chụp một khuôn mặt bạn bè từ ba góc: thẳng, nghiêng, ba phần tư. Cắt các ảnh ra, ghép một mắt từ ảnh này, mũi từ ảnh kia, miệng từ ảnh khác. Bạn sẽ hiểu ngay cảm giác Picasso muốn tạo ra.
Lần tới nhìn thấy một khuôn mặt hai mắt cùng một bên trong tranh Picasso, thay vì cười, bạn thử nghĩ: hoạ sĩ đang cho mình thấy người này từ phía trước và từ phía bên cùng một lúc.
Câu hỏi thường gặp
Lập thể ra đời khi nào?
Lập thể hình thành ở Paris khoảng năm một nghìn chín trăm lẻ bảy tới trước Chiến tranh thế giới thứ nhất, chủ yếu do Picasso và Braque phát triển, sau đó lan rộng và ảnh hưởng tới nhiều nghệ sĩ khác.
Picasso có vẽ tả thực không?
Có, Picasso được đào tạo bài bản và vẽ tả thực rất giỏi từ khi còn trẻ. Ông chọn rời bỏ tả thực để tìm những cách nhìn mới, và đổi phong cách nhiều lần trong đời.
Lập thể có ảnh hưởng tới hoạ sĩ Việt không?
Nhiều hoạ sĩ Việt Nam thế kỷ hai mươi có tiếp nhận một số tinh thần của Lập thể như phá phối cảnh, giản lược hình khối, nhưng thường kết hợp với chất liệu và đề tài Việt theo cách riêng.
Cắt dán trong nghệ thuật bắt đầu từ đâu?
Kỹ thuật dán giấy đã có từ lâu trong thủ công, nhưng việc đưa nó vào tranh giá vẽ như một phần của tác phẩm nghệ thuật cao cấp thường được gắn với Picasso và Braque thời Lập thể.
Bức Những cô nàng ở Avignon hiện ở đâu?
Bức tranh hiện thuộc bộ sưu tập của Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại ở New York, Mỹ, và là một trong những tác phẩm quan trọng nhất của nghệ thuật thế kỷ hai mươi.
