Nhiếp ảnh là nghệ thuật khi đằng sau chiếc máy có một người biết lựa chọn: chọn khung hình, chọn khoảnh khắc bấm máy, chọn ánh sáng, và quan trọng không kém là chọn những gì để lại ngoài khung. Máy ảnh tự động ghi lại thế giới, nhưng một bức ảnh lay động người xem là do cái nhìn của người cầm máy, không phải do chiếc máy.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Ngày nay ai cũng có máy ảnh trong túi, mỗi ngày cả thế giới chụp hàng tỷ tấm ảnh. Vậy nhiếp ảnh còn là nghệ thuật không, hay chỉ là thói quen. Tập này mình kể lại một cuộc tranh cãi đã kéo dài gần hai trăm năm.
Khi nhiếp ảnh ra đời, hội hoạ hoảng hốt
Nhiếp ảnh được công bố rộng rãi ở Pháp vào cuối những năm ba mươi của thế kỷ mười chín. Lần đầu tiên con người có thể ghi lại hình ảnh thế giới một cách chính xác mà không cần bàn tay hoạ sĩ.
Nhiều hoạ sĩ lo sợ. Có người tuyên bố hội hoạ đã chết. Những người làm nghề vẽ chân dung thuê thật sự mất việc, vì chụp một tấm ảnh nhanh và rẻ hơn ngồi cho hoạ sĩ vẽ nhiều buổi.
Một số nhà phê bình nổi tiếng chê nhiếp ảnh dữ dội. Nhà thơ Pháp Baudelaire từng viết rằng nhiếp ảnh nên là đầy tớ khiêm tốn của khoa học và nghệ thuật, chứ đừng mon men vào lãnh địa của trí tưởng tượng. Với nhiều người thời đó, máy móc thì không thể làm nghệ thuật.
Nhưng lịch sử cho thấy điều ngược lại. Nhiếp ảnh không giết hội hoạ. Nó giải phóng hội hoạ khỏi nhiệm vụ tả thực, và bản thân nó dần trở thành một nghệ thuật riêng.
Nhiếp ảnh giải phóng hội hoạ
Khi máy ảnh làm tốt việc ghi lại hình dáng chính xác, hoạ sĩ không cần cạnh tranh ở mặt đó nữa. Họ đi tìm những thứ máy ảnh chưa làm được: ánh sáng rung động của trường phái Ấn tượng, cảm xúc dữ dội của Van Gogh, nhiều góc nhìn cùng lúc của Lập thể.
Đồng thời, hoạ sĩ cũng học từ nhiếp ảnh. Lối cắt khung đột ngột, nhân vật bị cắt nửa người ở mép tranh, góc nhìn từ trên cao, những thứ ta thấy trong tranh Degas, có ảnh hưởng của ảnh chụp.
Như vậy hai nghệ thuật vừa cạnh tranh vừa nuôi nhau. Ngày nay nhiều hoạ sĩ vẽ từ ảnh, nhiều nhiếp ảnh gia bố cục như hoạ sĩ.
Câu chuyện này là một bài học hay cho thời của mình, khi người ta lo lắng công nghệ mới sẽ thay thế nghệ sĩ. Lịch sử thường không đơn giản như nỗi lo.
Khoảnh khắc quyết định
Nhiếp ảnh gia Pháp Henri Cartier Bresson nổi tiếng với ý tưởng thường được gọi là khoảnh khắc quyết định: có một tích tắc khi mọi thứ trong khung hình, người, vật, ánh sáng, hình khối, cùng rơi vào đúng chỗ, và người chụp phải bấm máy đúng lúc ấy.
Một tấm ảnh nổi tiếng của ông chụp một người đàn ông nhảy qua vũng nước, chân vừa rời mặt đất, bóng phản chiếu trên mặt nước. Một phần trăm giây sớm hơn hay muộn hơn, tấm ảnh đã khác.
Ý tưởng này cho thấy nhiếp ảnh có một ngôn ngữ riêng mà hội hoạ không có: sự chính xác của thời gian. Hoạ sĩ có thể tái tạo khoảnh khắc từ trí nhớ, nhưng nhiếp ảnh gia phải có mặt, phải chờ, phải đoán trước.
Lần tới xem một bức ảnh đường phố hay, bạn thử hỏi: nếu chụp sớm hơn một giây thì sao. Câu trả lời sẽ cho bạn thấy giá trị của khoảnh khắc ấy.
Khung hình: thứ để lại bên ngoài
Ở tập đầu, mình nói về bố cục và khoảng trống trong tranh. Với nhiếp ảnh, còn một lựa chọn quan trọng hơn cả: cái gì nằm ngoài khung. Hoạ sĩ bắt đầu từ trang giấy trắng và thêm vào. Nhiếp ảnh gia bắt đầu từ cả thế giới và cắt bớt.
Cùng một khu chợ, người này chụp toàn cảnh đông đúc, người kia chụp cận một đôi bàn tay đang gói bánh, người khác chụp một bóng người cô đơn giữa những sạp hàng. Ba tấm ảnh kể ba câu chuyện khác nhau về cùng một nơi.
Vì vậy nhiếp ảnh không bao giờ hoàn toàn khách quan. Mỗi khung hình là một lựa chọn, một quan điểm. Điều đó làm nó thành nghệ thuật, và cũng là lý do mình nên tỉnh táo khi xem ảnh báo chí, ảnh quảng cáo.
Khi xem một bức ảnh, bạn thử tưởng tượng những gì nằm ngay ngoài mép khung. Người chụp đã chọn không cho bạn thấy điều gì.
Xem một bức ảnh như xem một bức tranh
Ngày nay các bảo tàng lớn trên thế giới đều có bộ sưu tập nhiếp ảnh, các triển lãm ảnh nghệ thuật diễn ra thường xuyên, ở Việt Nam cũng vậy. Cuộc tranh cãi nhiếp ảnh có phải nghệ thuật không gần như đã khép lại.
Những gì mình đã nói về xem tranh đều dùng được cho ảnh: tìm điểm nhấn, lần theo đường dẫn mắt, đọc ánh sáng và bóng tối, cảm nhận màu nóng lạnh, để ý khoảng trống. Thêm vào đó là câu hỏi về khoảnh khắc và về khung hình.
Còn với những tấm ảnh bạn chụp bằng điện thoại mỗi ngày, không phải tấm nào cũng là nghệ thuật, và cũng chẳng cần phải vậy. Nhưng thỉnh thoảng, khi bạn dừng lại, chọn góc, chờ ánh sáng, bấm đúng lúc, bạn đang làm đúng việc của một người làm nghệ thuật.
Ngày mai, bạn thử chụp một tấm ảnh duy nhất trong cả ngày, nhưng chụp thật chậm, chọn thật kỹ. So nó với hàng chục tấm chụp vội hôm qua. Bạn sẽ tự trả lời được câu hỏi của tập này.
Câu hỏi thường gặp
Nhiếp ảnh ra đời khi nào?
Nhiếp ảnh được công bố rộng rãi ở Pháp vào cuối những năm ba mươi của thế kỷ mười chín, dù trước đó đã có những thử nghiệm ghi hình bằng ánh sáng. Từ đó kỹ thuật phát triển rất nhanh.
Ảnh chụp điện thoại có thể là nghệ thuật không?
Có thể. Thiết bị không quyết định giá trị nghệ thuật, cái nhìn và lựa chọn của người chụp mới quyết định. Nhiều tác phẩm được đánh giá cao đã được chụp bằng điện thoại.
Chỉnh sửa ảnh có làm mất tính nghệ thuật không?
Chỉnh sửa có từ thời phòng tối, khi người ta làm sáng tối từng vùng khi in ảnh. Vấn đề không nằm ở việc chỉnh sửa, mà ở sự trung thực, nhất là với ảnh báo chí cần phản ánh đúng sự thật.
Henri Cartier Bresson là ai?
Ông là nhiếp ảnh gia người Pháp, một trong những người đặt nền móng cho nhiếp ảnh đường phố và phóng sự hiện đại, nổi tiếng với ý tưởng về khoảnh khắc quyết định.
Xem triển lãm ảnh khác xem tranh thế nào?
Về cơ bản giống nhau ở bố cục, ánh sáng, cảm xúc. Điểm khác là với ảnh, bạn nên để ý thêm thời điểm chụp, bối cảnh, và tự hỏi người chụp đã đứng ở đâu, chờ bao lâu.
