Tranh gốc là bản duy nhất do chính tay hoạ sĩ vẽ ra. Tranh in thì có hai loại rất khác nhau: bản in nghệ thuật do hoạ sĩ tự làm từ khuôn khắc, khuôn đá, khuôn lưới, mỗi bản đều được coi là tác phẩm gốc, và bản in sao, tức là chụp một bức tranh rồi in lại bằng máy. Còn tranh chép là người khác vẽ lại bằng tay, chỉ trung thực khi được ghi rõ là bản chép.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Khi muốn có một bức tranh treo nhà, nhiều người bối rối trước những chữ tranh gốc, tranh in, tranh chép, tranh phiên bản. Tập này mình không bàn chuyện giá, chỉ giúp bạn hiểu mình đang nhìn thứ gì.
Tranh gốc: một và chỉ một
Một bức tranh sơn dầu, sơn mài, lụa do hoạ sĩ vẽ trực tiếp là tranh gốc. Trên đời chỉ có đúng một bản. Nó mang dấu vết tay người vẽ: nét cọ, chỗ sửa, chỗ màu dày mỏng, những thứ không máy nào sao lại được hoàn toàn.
Khi nhìn gần tranh gốc sơn dầu, bạn sẽ thấy bề mặt có độ nổi, vệt cọ có hướng, có khi lông cọ còn dính trong màu. Nghiêng tranh dưới ánh sáng, lớp màu phản chiếu không đều.
Mặt sau của tranh cũng kể chuyện: khung gỗ, vải toan, có khi có chữ ký, ngày tháng, ghi chú của hoạ sĩ, nhãn triển lãm cũ. Người sưu tầm thường lật tranh ra xem mặt sau trước.
Tranh gốc có giá trị riêng vì sự duy nhất ấy, nhưng điều đó không có nghĩa mọi tranh gốc đều hay. Một tranh gốc vụng vẫn là tranh gốc vụng.
Bản in nghệ thuật: nhiều bản mà vẫn là gốc
Đây là chỗ nhiều người nhầm nhất. Tranh khắc gỗ, khắc kim loại, in đá, in lưới mà hoạ sĩ tự khắc khuôn, tự in hoặc giám sát việc in, thì mỗi tờ in ra đều được coi là tác phẩm gốc. Giống như chuyện tượng đồng đúc nhiều bản mà mình đã kể ở tập về Rodin.
Thường hoạ sĩ giới hạn số bản in, rồi ghi số thứ tự bằng bút chì ở góc dưới, kiểu mười hai trên năm mươi, nghĩa là tờ thứ mười hai trong tổng số năm mươi tờ, kèm chữ ký. Có khi có thêm vài bản dành riêng cho hoạ sĩ, được đánh dấu riêng.
Tranh Đông Hồ in thủ công từ ván khắc cũng thuộc nhóm này theo nghĩa nào đó: mỗi tờ đều là sản phẩm của bàn tay, có sai khác nhỏ giữa các tờ.
Khi gặp một bản in có số và chữ ký bút chì, bạn có thể hỏi người bán đó là bản in nghệ thuật làm từ khuôn của hoạ sĩ, hay là bản in sao chụp có ký tên. Hai thứ rất khác nhau.
Bản in sao: tấm ảnh của bức tranh
Bản in sao là khi người ta chụp ảnh một bức tranh gốc rồi in ra giấy hoặc vải bằng máy in. Chất lượng có thể từ rất tệ tới rất tốt, có những công nghệ in phun cao cấp cho màu khá trung thực.
Dù tốt đến đâu, bản in sao vẫn là một bức ảnh. Bề mặt phẳng, không có độ nổi của vệt cọ thật, kể cả khi người ta phủ thêm một lớp gel giả vệt cọ lên trên. Nhìn bằng kính lúp, bản in thường lộ ra những chấm mực nhỏ đều đặn.
Bản in sao không có gì sai. Nó cho phép nhiều người có hình ảnh một tác phẩm mình yêu trong nhà với chi phí thấp. Nhiều bảo tàng bán bản in sao chất lượng cao các tác phẩm của mình.
Chỉ cần nhớ đừng nhầm nó với bản gốc hay bản in nghệ thuật, và cẩn thận với những bản in sao được giới thiệu như tranh vẽ tay.
Tranh chép: trung thực hay giả mạo
Tranh chép là khi một người vẽ lại bằng tay một bức tranh của người khác. Chép tranh là cách học vẽ lâu đời, ở nhiều bảo tàng lớn trên thế giới vẫn có người ngồi chép tranh với giấy phép.
Một bản chép trung thực ghi rõ là chép theo tác phẩm của ai, thường không ký tên hoạ sĩ gốc, hoặc ký tên người chép. Nó có thể rất đẹp, rất công phu, và là cách hợp lý để có một hình ảnh tác phẩm mình yêu bằng sơn dầu thật trên tường.
Vấn đề nảy sinh khi bản chép được ký tên giả của hoạ sĩ gốc và bán như tranh thật. Lúc đó nó không còn là tranh chép mà là tranh giả. Với hội hoạ Việt Nam, tranh của thế hệ hoạ sĩ đầu thế kỷ hai mươi bị làm giả khá nhiều, như mình đã nhắc ở một tập trước.
Ranh giới giữa chép và giả không nằm ở tay nghề, mà ở sự trung thực về nguồn gốc.
Nhìn kỹ trước khi kết luận
Nếu muốn tự kiểm một bức tranh, bạn có thể làm vài việc đơn giản. Dùng kính lúp nhìn bề mặt: thấy chấm mực đều là bản in, thấy vệt cọ thật với màu chồng lớp là vẽ tay. Nghiêng tranh dưới ánh sáng để thấy độ nổi.
Xem mép tranh: tranh in trên vải thường có hình kéo dài tới tận mép gấp, màu ở mép phẳng như phần giữa. Tranh vẽ tay ở mép thường có dấu vết cọ, có chỗ để lộ lớp lót.
Đọc chữ ký và số bản. Chữ ký bằng bút chì thật trên bản in nghệ thuật khác hẳn chữ ký được in cùng hình. Hỏi người bán về nguồn gốc, giấy tờ, triển lãm từng tham gia.
Nhưng nhớ rằng với tranh có giá trị cao, chỉ chuyên gia giám định mới đủ khả năng kết luận. Những mẹo trên giúp bạn hiểu, không giúp bạn thay chuyên gia.
Câu hỏi thường gặp
Tranh in khắc gỗ có phải tranh gốc không?
Nếu hoạ sĩ tự khắc ván và in hoặc giám sát việc in, mỗi bản in được coi là tác phẩm gốc, thường có đánh số và chữ ký. Nếu là bản chụp lại rồi in máy, thì đó là bản in sao.
Số ghi kiểu mười hai trên năm mươi nghĩa là gì?
Đó là số thứ tự của bản in trong một đợt in giới hạn, ở đây là tờ thứ mười hai trong tổng số năm mươi tờ. Số bản càng ít thì mỗi bản càng hiếm.
Treo tranh in sao trong nhà có bị coi là kém sang không?
Không. Một bản in sao chất lượng tốt của tác phẩm bạn yêu, đóng khung đẹp, có thể làm không gian sống rất có hồn. Điều quan trọng là bạn thích nó, không phải nó đắt hay rẻ.
Chép tranh có vi phạm bản quyền không?
Chép tranh để học và tự dùng thường được chấp nhận. Chép tranh của hoạ sĩ còn trong thời hạn bảo hộ để bán thì có thể vi phạm quyền tác giả. Ký tên giả hoạ sĩ gốc thì là làm giả.
Làm sao biết một bức tranh có phải tranh giả không?
Với tranh có giá trị, cần chuyên gia giám định xem chất liệu, nét vẽ, nguồn gốc, giấy tờ. Bạn nên mua ở nơi uy tín và yêu cầu thông tin rõ ràng về nguồn gốc tác phẩm.
