Tranh tường ngoài phố là thứ nghệ thuật ai đi ngang cũng xem được, không vé, không giờ mở cửa, không ai bắt đứng sau dây chắn. Nó có thể là tranh vẽ được phép trên tường nhà, dưới gầm cầu, ở một làng chài, cũng có thể là những hình vẽ tự phát của người trẻ. Điều đặc biệt là xem tranh tường thì không thể tách khỏi nơi chốn: con phố, bức tường, người qua lại đều là một phần của tác phẩm.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Suốt chuỗi tập này mình nói nhiều về bảo tàng, phòng tranh, nhà hát. Tập này mình bước ra đường, nơi nghệ thuật sống giữa khói xe, nắng mưa và những người không hề định đi xem nghệ thuật hôm nay.
Vẽ trên tường: một thói quen cổ xưa
Vẽ lên tường là một trong những việc lâu đời nhất của con người, từ vách hang tiền sử mà mình kể ở một tập trước. Các ngôi chùa, nhà thờ, cung điện xưa cũng phủ kín bích hoạ. Tranh tường chưa bao giờ là chuyện mới.
Cái mới của thời hiện đại là tranh tường bước ra không gian công cộng của đô thị: tường nhà dân, gầm cầu, trạm biến áp, bờ kè. Có những bức do chính quyền, cộng đồng hay doanh nghiệp đặt vẽ để làm đẹp phố. Có những bức tự phát, vẽ không xin phép.
Người ta hay phân biệt tranh tường được đặt vẽ, có sự đồng ý của chủ bức tường, với vẽ bậy, tức những hình vẽ, chữ viết lên tường của người khác khi không được phép. Ở giữa là cả một vùng xám mà các thành phố trên thế giới vẫn tranh luận.
Dù thuộc loại nào, nghệ thuật đường phố có chung một điều: nó đi tìm người xem, chứ không chờ người xem đi tìm nó.
Con đường gốm ven sông Hồng
Ở Hà Nội có một công trình nghệ thuật công cộng rất nhiều người đi qua mỗi ngày: con đường gốm sứ chạy dọc tuyến đê sông Hồng, dài nhiều cây số. Những mảnh gốm nhiều màu được ghép thành tranh trên mặt tường, với đề tài từ hoa văn trống đồng, tranh dân gian tới những hình ảnh hiện đại.
Công trình được làm với sự tham gia của nhiều nghệ sĩ trong nước và nước ngoài, cùng nhiều người dân, vào dịp kỷ niệm một nghìn năm Thăng Long Hà Nội. Đi xe ngang qua thì chỉ thấy những dải màu loang loáng. Đi bộ chậm, bạn sẽ thấy từng mảng có câu chuyện riêng.
Gốm hợp với tranh tường ngoài trời vì bền màu, chịu được mưa nắng hơn sơn. Đó là lý do nhiều nền văn hoá chọn gạch men, mảnh gốm cho tranh công cộng.
Nếu có dịp, bạn thử dành một buổi sáng đi bộ một đoạn dọc con đường gốm, như đi trong một bảo tàng dài không có cửa.
Làng bích hoạ và những bức tường kể chuyện
Vài năm gần đây, nhiều nơi ở Việt Nam có những dự án vẽ tranh tường cho cả một khu dân cư. Có một làng chài ở Quảng Nam từng được các hoạ sĩ trong nước và nước ngoài cùng người dân vẽ tranh lên tường nhà, biến làng thành điểm đến của khách tham quan. Ở nhiều thành phố cũng có những con hẻm, gầm cầu được vẽ kín tranh.
Những dự án như vậy mang lại sức sống mới, nhưng cũng đặt ra câu hỏi. Tranh vẽ gì, ai quyết định, người dân trong làng có được hỏi ý kiến không. Khách tới đông thì đời sống người dân thay đổi ra sao.
Những bức tranh tường hay nhất thường là những bức kể chuyện của chính nơi đó: nghề biển, nghề nông, lễ hội, khuôn mặt người dân. Khi tranh tường chỉ là hình trang trí chung chung, nó dễ lạc lõng như tấm áp phích dán nhầm chỗ.
Khi đi xem, bạn hãy hỏi người dân về bức tranh trên tường nhà họ. Nhiều khi câu chuyện của họ còn hay hơn chính bức tranh.
Tranh tường phai đi, và điều đó cũng là một phần
Tranh tường ngoài trời không sống mãi. Nắng làm phai màu, mưa làm bong sơn, rêu mọc, tường bị sửa, nhà bị phá. Nhiều bức tranh tường đẹp chỉ tồn tại vài năm.
Có người thấy đó là điều đáng tiếc, cần bảo dưỡng, vẽ lại. Có người, đặc biệt trong giới nghệ thuật đường phố, coi sự phai tàn là bản chất của loại hình này: nó sống cùng thành phố và chết cùng thành phố, như một chiếc lá.
Điều này nhắc tới chuyện tranh làng Sình làm ra để đốt. Không phải mọi nghệ thuật đều được làm để giữ lại. Có thứ nghệ thuật đẹp chính vì nó tạm thời.
Nếu bạn gặp một bức tranh tường mình thích, hãy chụp lại một tấm, ghi lại ngày tháng. Có thể vài năm sau bức tường ấy không còn nữa, và tấm ảnh của bạn là một phần ký ức của thành phố.
Xem nghệ thuật công cộng như thế nào?
Khi gặp một bức tranh tường, mình gợi ý nhìn ba lớp. Lớp thứ nhất là bản thân hình vẽ: màu, nét, đề tài. Lớp thứ hai là bức tường: nó là nhà ai, ở góc phố nào, vì sao lại vẽ ở đây. Lớp thứ ba là người qua lại: họ có dừng lại không, có chụp ảnh không, có thờ ơ đi qua không.
Ba lớp ấy cùng nhau tạo nên tác phẩm. Một bức tranh tường ở bảo tàng sẽ mất đi lớp thứ hai và thứ ba, chỉ còn là một bức tranh.
Cũng đừng quên phép lịch sự. Nhiều bức tranh tường nằm trên nhà người ta đang ở. Chụp ảnh thì giữ trật tự, không chắn cửa, không trèo lên tường rào, xin phép khi chụp người.
Lần tới đi trên một con phố quen, bạn thử ngẩng đầu tìm xem có bức tranh tường nào mình chưa từng để ý. Thành phố của mình có khi là một phòng tranh lớn mà mình vẫn đi qua mỗi ngày.
Câu hỏi thường gặp
Tranh tường và vẽ bậy khác nhau ở đâu?
Khác biệt cốt lõi là sự cho phép. Tranh tường được vẽ khi chủ bức tường hoặc cơ quan quản lý đồng ý. Vẽ lên tường người khác khi không được phép là vi phạm, dù hình vẽ đẹp tới đâu.
Tranh tường ngoài trời vẽ bằng gì để bền?
Thường dùng sơn chuyên dụng ngoài trời, có lớp phủ bảo vệ, hoặc dùng vật liệu bền như gốm, gạch men ghép mảnh. Dù vậy, tranh ngoài trời vẫn cần bảo dưỡng theo thời gian.
Con đường gốm sứ ở Hà Nội dài bao nhiêu?
Con đường gốm chạy dọc đê sông Hồng dài nhiều cây số. Bạn có thể xem thông tin chính thức để biết số liệu cụ thể và các đoạn có tranh đẹp nhất.
Người dân có được tham gia vẽ tranh tường cộng đồng không?
Nhiều dự án tranh tường cộng đồng mời người dân, trẻ em cùng tham gia vẽ hoặc góp ý tưởng. Đó cũng là cách giúp tranh gắn bó với nơi chốn.
Chụp ảnh ở làng bích hoạ cần lưu ý gì?
Hãy nhớ đó là nơi người dân sinh sống. Giữ trật tự, không vào nhà khi chưa được mời, không giẫm lên cây trồng, và xin phép trước khi chụp người.
