Nguyễn Tư Nghiêm vẽ Thánh Gióng, những điệu múa cổ và mười hai con giáp bằng vài nét rất giản lược, người dài và phẳng, động tác như đang bay, vì ông học ngôn ngữ của chạm khắc đình làng, tượng gỗ dân gian và hoa văn đồ đồng cổ. Kết quả là những bức tranh vừa rất hiện đại vừa như bước ra từ một xà đình mấy trăm năm tuổi.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Nhiều người lần đầu xem tranh Nguyễn Tư Nghiêm thấy lạ: người không ra người, ngựa không ra ngựa, như trẻ con vẽ. Tập này mình kể vì sao những nét tưởng như đơn giản ấy lại là kết quả của cả một đời đi tìm.
Tranh trông như trẻ con vẽ, có thật vậy không?
Hãy hình dung một bức Gióng của ông. Một hình người cưỡi ngựa, cả hai chỉ là vài mảng màu và đường viền, tay chân kéo dài, đầu nhỏ, ngựa như đang bay chứ không chạy. Không có phối cảnh, không có bóng đổ, không có chi tiết cơ bắp như tranh học viện.
Lần đầu nhìn, nhiều người nghĩ người vẽ không biết vẽ giải phẫu. Nhưng Nguyễn Tư Nghiêm từng học ở Trường Mỹ thuật Đông Dương, học hình hoạ bài bản. Ông biết vẽ người như thật. Ông chọn không vẽ như thế.
Cái khác giữa một nét trẻ con và một nét giản lược của người từng trải là ở chỗ: trẻ con vẽ vì chưa biết thêm, còn hoạ sĩ bỏ đi vì đã biết cái gì không cần. Mỗi đường trong tranh ông là đường còn lại sau khi mọi thứ thừa đã bị gạt đi.
Khi xem, bạn hãy thử tìm xem trong tranh có nét nào thừa không. Thường bạn sẽ không tìm được, và đó chính là dấu hiệu.
Học từ xà đình và mặt trống đồng
Nguồn cảm hứng lớn của ông là nghệ thuật dân gian và cổ xưa của người Việt. Trên các xà, đầu dư của đình làng, người thợ chạm xưa khắc những cảnh người múa, người đánh vật, người cưỡi ngựa, với hình khối giản lược, động tác mạnh, không theo tỷ lệ thật.
Trên mặt trống đồng Đông Sơn, hình người hoá trang lông chim, chim bay, thuyền chèo xếp thành vòng quanh tâm, mỗi hình chỉ vài nét đúc nổi. Cũng phẳng, cũng nhịp nhàng, cũng không quan tâm tới phối cảnh.
Nguyễn Tư Nghiêm nhìn thấy ở đó một ngôn ngữ tạo hình riêng của người Việt, khác với hội hoạ châu Âu. Ông mang nó vào tranh giá vẽ hiện đại, không chép lại mà biến hoá. Những người múa của ông có cái dáng của tượng gỗ đình, cái nhịp của hoa văn trống đồng.
Nếu có dịp xem tranh ông xong rồi đi thăm một ngôi đình cổ, bạn sẽ thấy rõ sợi dây nối hai thứ đó, như nghe một bài hát mới mà có điệu cũ.
Thánh Gióng: một đề tài ông vẽ cả đời
Gióng là đề tài ông trở đi trở lại rất nhiều lần, qua nhiều chất liệu: sơn mài, bột màu, sơn dầu, ký hoạ. Mỗi lần một cách, có lần ngựa đỏ rực, có lần chỉ là vài nét đen trên nền giấy.
Câu chuyện Gióng thì người Việt ai cũng biết: cậu bé ba năm không nói không cười, nghe tin giặc tới thì vươn vai thành người khổng lồ, cưỡi ngựa sắt đánh giặc rồi bay về trời. Một truyền thuyết về sức mạnh bất ngờ trỗi dậy.
Trong tranh Nguyễn Tư Nghiêm, Gióng không được vẽ như một người hùng cơ bắp. Gióng là một chuyển động: thân người và thân ngựa hoà vào nhau thành một khối lao về phía trước, như một cơn gió. Ông vẽ cái khí thế chứ không vẽ cái hình.
Khi xem các bức Gióng, bạn thử so vài bức với nhau nếu có dịp. Việc một hoạ sĩ vẽ đi vẽ lại một đề tài, mỗi lần bỏ đi thêm một chút, là một cách để thấy ông đang đi tìm điều gì.
Điệu múa cổ và mười hai con giáp
Một loạt tranh khác rất nổi tiếng của ông là điệu múa cổ. Những người múa với cánh tay dài như dải lụa, chân co lên, thân uốn, xếp thành hàng như trên một băng chạm khắc. Màu thường là đỏ son, vàng, đen, trắng, những màu rất gần sơn mài và đồ thờ.
Trong các bức này, bạn sẽ cảm thấy nhịp nhiều hơn là hình. Mắt đi từ người múa này sang người múa kia như nghe một chuỗi tiếng trống. Không có câu chuyện cụ thể, chỉ có chuyển động và nghi lễ.
Ông cũng vẽ cả một bộ mười hai con giáp. Mỗi con vật được giản lược thành vài mảng, vài đường, nhưng vẫn nhận ra ngay: con trâu chắc nịch, con ngựa phóng khoáng, con gà kiêu hãnh. Nhiều gia đình thích treo bản in con giáp của ông vào dịp đầu năm.
Đây là những bức tranh rất hợp để xem cùng trẻ con. Trẻ thường thích ngay vì chúng giống tranh mình vẽ, và từ đó bạn có thể kể cho con nghe về đình làng, về trống đồng.
Cách xem tranh giản lược cho người mới
Khi gặp một bức tranh giản lược như của Nguyễn Tư Nghiêm, mình có ba câu hỏi gợi ý. Thứ nhất, bức tranh đã bỏ đi những gì so với một bức tả thực cùng đề tài. Bóng đổ, phối cảnh, chi tiết mặt, chi tiết áo. Liệt kê ra trong đầu.
Thứ hai, những gì còn lại thì được nhấn mạnh thế nào. Đường viền đậm hay mảnh, màu phẳng hay chuyển, động tác được kéo dài hay co lại. Cái còn lại thường chính là điều hoạ sĩ muốn nói.
Thứ ba, bức tranh gợi nhớ tới thứ gì mình đã từng thấy: một con rối nước, một bức chạm đình, một hoa văn trên chiếc trống, một hình trong tranh Đông Hồ. Những liên tưởng đó không phải tưởng tượng của bạn, chúng thường là nguồn gốc thật của tranh.
Nhờ ba câu hỏi đó, một bức tranh tưởng như trẻ con vẽ sẽ mở ra thành một cuộc trò chuyện giữa người hoạ sĩ hiện đại và những người thợ vô danh từ nhiều trăm năm trước.
Câu hỏi thường gặp
Nguyễn Tư Nghiêm thường vẽ bằng chất liệu gì?
Ông dùng nhiều chất liệu như sơn mài, bột màu, sơn dầu và vẽ trên giấy. Sơn mài và bột màu đặc biệt hợp với lối vẽ mảng phẳng, màu son đen vàng mà ông ưa dùng.
Phong cách của Nguyễn Tư Nghiêm có giống tranh lập thể không?
Có điểm gặp nhau ở chỗ phá vỡ tả thực và giản lược hình, nhưng nguồn gốc khác. Lập thể đi từ việc nhìn vật từ nhiều phía, còn ông đi từ nghệ thuật dân gian và cổ xưa của Việt Nam.
Vì sao tranh ông hay dùng màu đỏ son và đen?
Đây là những màu chủ đạo của sơn ta và đồ thờ truyền thống, gắn với đình chùa, lễ hội. Dùng chúng giúp tranh mang không khí nghi lễ, cổ kính, và rất Việt.
Xem tranh Nguyễn Tư Nghiêm ở đâu?
Các bảo tàng mỹ thuật lớn trong nước có lưu giữ một số tác phẩm của ông, ngoài ra tranh ông cũng xuất hiện trong nhiều sách mỹ thuật và triển lãm hồi cố. Bạn có thể theo dõi lịch trưng bày của bảo tàng.
Trẻ em xem tranh giản lược có học được gì không?
Có. Trẻ thấy rằng vẽ không nhất thiết phải giống thật mới hay, và học cách nhìn ra cái cốt lõi của một hình. Bạn có thể hỏi con xem hoạ sĩ đã bỏ bớt những gì để con tự nhận ra.
