Khi đứng trước một bức tranh, mắt bạn không đi lung tung mà đi theo một con đường hoạ sĩ đã sắp sẵn: nó dừng ở chỗ sáng nhất hoặc chỗ có khuôn mặt người trước, rồi trượt theo các đường thẳng, đường cong, ánh nhìn của nhân vật để sang chỗ tiếp theo. Con đường đó gọi là bố cục, và đọc ra được nó là đọc ra được thứ tự mà bức tranh muốn kể.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật, nơi mình rủ nhau học cách xem chứ không học cách vẽ. Tập này mình bắt đầu từ thứ cơ bản nhất mà lại ít ai để ý: trong vài giây đầu tiên, mắt bạn đã làm gì trên mặt tranh, và ai đã điều khiển nó.
Vì sao mắt mình luôn nhìn một chỗ trước?
Thử nhớ lại lần gần nhất bạn lướt qua một bức ảnh gia đình. Gần như chắc chắn mắt bạn tìm khuôn mặt trước, rồi mới tới quần áo, tới cái bàn, tới bức tường phía sau. Con người được sinh ra để tìm mặt người, tìm chỗ sáng và tìm chỗ có độ tương phản mạnh. Hoạ sĩ biết điều đó và dùng nó như một người dẫn đường dùng cột mốc.
Vì vậy chỗ mắt bạn dừng đầu tiên trên một bức tranh hiếm khi là ngẫu nhiên. Đó thường là nơi có mảng sáng giữa vùng tối, nơi có màu rực giữa vùng màu dịu, hoặc nơi có một gương mặt quay về phía mình. Người trong nghề gọi chỗ đó là trọng tâm thị giác, nói nôm na là điểm nhấn.
Một mẹo nhỏ để kiểm: lần tới đứng trước một bức tranh, bạn nhắm mắt khoảng hai giây rồi mở ra thật nhanh. Chỗ đầu tiên mắt bạn chạm vào chính là điểm nhấn.
Biết điểm nhấn rồi thì câu hỏi hay hơn là: vì sao hoạ sĩ chọn đặt nó ở đó, chứ không đặt ở chính giữa, cũng không đặt ở góc.
Đường chéo, tam giác và những đường dẫn mắt
Sau điểm dừng đầu tiên, mắt mình cần đường để đi tiếp. Hoạ sĩ dựng đường bằng mọi thứ có hình dài: một cánh tay giơ ra, một con đường, mép bàn, cán giáo, dòng sông, thậm chí là ánh mắt của nhân vật. Khi một người trong tranh nhìn sang bên phải, mắt bạn gần như bị kéo theo hướng đó.
Đường nằm ngang cho cảm giác yên, như mặt hồ hay đường chân trời buổi chiều. Đường thẳng đứng cho cảm giác đứng vững, nghiêm trang, như hàng cột đình. Còn đường chéo thì tạo chuyển động, căng thẳng, như người đang ngã hay con sóng đang đổ. Nhiều bức tranh trận mạc hay cảnh bão biển gần như được dựng hoàn toàn bằng đường chéo.
Hình tam giác là một bố cục rất hay gặp, nhất là trong tranh có nhiều người. Ba người xếp thành một khối nhọn đầu thì nhìn vững vàng, giống một ngọn núi. Nhiều bức tranh mẹ và con của châu Âu thời xưa dựng theo khối tam giác đó, đầu người mẹ ở đỉnh, vạt áo xoè thành đáy.
Ví dụ nổi tiếng nhất có lẽ là bức Bữa tối cuối cùng của Leonardo da Vinci. Các đường xà trần và mép tường trong căn phòng đều hội tụ về đúng đầu của nhân vật ngồi giữa. Dù bạn nhìn vào góc nào của bức tranh, các đường đó vẫn âm thầm kéo mắt bạn về trung tâm.
Khoảng trống cũng là một phần của bố cục
Người mới xem tranh hay nghĩ chỗ không vẽ gì là chỗ thừa. Thật ra khoảng trống là thứ được tính toán kỹ không kém. Một con thuyền nhỏ đặt ở góc dưới, phía trên là cả một vùng sông nước mờ sương, thì chính vùng trống ấy làm con thuyền trông cô đơn và xa xôi.
Tranh thuỷ mặc phương Đông dùng khoảng trống rất nhiều. Một nhành mai, một khóm trúc, phần còn lại để giấy trắng. Mắt người xem tự điền vào đó sương, gió hay khoảng không. Bức tranh vì thế rộng hơn kích thước thật của nó.
Ở chiều ngược lại, có những bức tranh cố tình lấp đầy từng góc, người chen người, đồ vật chen đồ vật. Cảm giác lúc đó là chật chội, ồn ào, náo nhiệt, như một phiên chợ quê ngày Tết. Không có bố cục nào đúng hay sai tuyệt đối, chỉ có bố cục hợp với điều hoạ sĩ muốn bạn cảm thấy.
Lần tới, thay vì chỉ nhìn cái được vẽ, bạn thử hỏi thêm: cái gì đã bị bỏ trống, và nếu lấp nó đi thì bức tranh mất gì.
Vì sao điểm nhấn ít khi nằm ngay chính giữa?
Đặt mọi thứ vào giữa là cách đơn giản nhất, và cũng là cách dễ khiến bức tranh đứng im. Khi điểm nhấn nằm chính giữa, hai bên cân nhau, mắt không có lý do gì để đi. Cách đó hợp với tranh thờ, chân dung trang nghiêm, những thứ cần sự tĩnh tại.
Còn khi điểm nhấn lệch sang một bên, khoảng một phần ba bề ngang chẳng hạn, mắt bạn sẽ đi qua đi lại giữa phần có vật và phần còn trống. Sự lệch đó tạo nhịp. Người chụp ảnh hay gọi đó là quy tắc một phần ba, hoạ sĩ thì dùng nó theo cảm giác nhiều hơn là thước đo.
Điều thú vị là khi hoạ sĩ cố ý phá quy tắc, bạn cũng sẽ cảm thấy. Một khuôn mặt đặt sát mép khung, gần như bị cắt mất, tạo cảm giác bất an, như thể người đó sắp bước ra khỏi tranh.
Nên khi thấy một bức tranh lệch, đừng vội nghĩ hoạ sĩ vụng. Hãy hỏi cái lệch đó làm bạn thấy gì.
Thực hành đọc bố cục trong ba phút
Mình gợi ý một cách thực hành rất đơn giản, làm được ở bảo tàng, ở phòng tranh hay ngay với một tấm lịch treo tường. Phút đầu tiên, bạn chỉ trả lời câu hỏi mắt mình dừng ở đâu trước. Đừng đọc nhãn, đừng tìm hiểu tác giả, chỉ quan sát chính mình.
Phút thứ hai, bạn lần theo đường đi của mắt. Từ điểm nhấn, mắt trượt sang đâu, nhờ cái gì: một cánh tay, một ánh nhìn, một vệt sáng. Nếu được, bạn đưa ngón tay lên cách mặt tranh một quãng an toàn và vẽ lại đường đó trong không khí.
Phút thứ ba, bạn tìm khoảng trống và hình khối lớn. Bức tranh được dựng trên khối tam giác, đường chéo hay những dải ngang. Nó nặng về bên nào. Nếu lật ngược bức tranh trong đầu, nó còn đứng vững không.
Sau ba phút đó, đọc nhãn và tìm hiểu câu chuyện, bạn sẽ thấy mình hiểu bức tranh sâu hơn hẳn, vì bạn đã đi cùng con đường mà hoạ sĩ dọn sẵn.
Câu hỏi thường gặp
Bố cục tranh khác bố cục ảnh chụp thế nào?
Nguyên lý dẫn mắt giống nhau, nhưng hoạ sĩ có quyền dời, thêm, bớt mọi thứ, còn người chụp ảnh phải chọn góc đứng và thời điểm bấm máy. Vì vậy trong tranh, gần như không có chi tiết nào nằm đó một cách tình cờ.
Tranh trừu tượng có bố cục không?
Có, và còn lộ rõ hơn vì không có câu chuyện để che. Mảng màu nặng nhẹ, nét mạnh nét mảnh, chỗ dày chỗ thưa vẫn dẫn mắt bạn đi theo một nhịp nhất định.
Có cần học hình học mới đọc được bố cục không?
Không cần. Bạn chỉ cần để ý mắt mình dừng ở đâu và đi tiếp thế nào. Những tên gọi như tam giác hay đường chéo chỉ là chữ để gọi tên điều bạn đã cảm thấy.
Vì sao tranh cổ châu Âu hay có nhân vật chính ở giữa?
Nhiều tranh cổ là tranh tôn giáo hoặc tranh chân dung đặt hàng, cần sự trang nghiêm và rõ ràng ai là nhân vật quan trọng nhất. Bố cục cân đối giúp người xem nhận ra ngay thứ bậc đó.
Đứng xa hay đứng gần thì dễ thấy bố cục hơn?
Đứng xa. Bố cục là chuyện của toàn thể, nên bạn nên lùi lại tới khi thấy trọn bức tranh trong tầm mắt. Sau đó mới bước lại gần để xem nét cọ và chi tiết.
