Nếu tắt tiếng một cảnh phim, bạn sẽ thấy phần lớn cảm xúc biến mất theo: cảnh rùng rợn trở thành một người đi trong hành lang, cảnh chia tay thành hai người đứng nhìn nhau, cảnh rượt đuổi thành những chiếc xe chạy. Âm thanh và nhạc phim điều khiển cảm xúc của mình mạnh hơn mình tưởng, và phần lớn thời gian mình không hề nhận ra nó đang làm việc.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Vì đây là một podcast, bạn đang nghe mà không nhìn, nên có lẽ bạn sẽ hiểu tập này nhanh hơn ai hết. Mình nói về nửa còn lại của điện ảnh, cái nửa đi vào tai.
Bài tập tắt tiếng
Hãy bắt đầu bằng một thí nghiệm. Chọn một cảnh phim kinh dị hoặc hồi hộp mà bạn nhớ là rất đáng sợ. Xem nó với âm thanh tắt hẳn. Rất có thể bạn sẽ thấy nó gần như vô hại, thậm chí hơi buồn cười.
Rồi làm ngược lại: nhắm mắt, chỉ nghe. Tiếng nhạc trầm kéo dài, tiếng thở, tiếng cửa kẽo kẹt, tiếng bước chân dừng đột ngột. Bạn sẽ thấy tim mình đập nhanh dù không thấy gì cả.
Thí nghiệm này cho thấy một điều mà người làm phim biết rõ: hình ảnh cho ta biết chuyện gì đang xảy ra, âm thanh cho ta biết phải cảm thấy thế nào về chuyện đó.
Từ giờ, mỗi khi một cảnh phim làm bạn xúc động mạnh, bạn thử tự hỏi: lúc đó mình đang nghe gì.
Tiếng động phần lớn được làm lại trong phòng
Một điều nhiều người bất ngờ: phần lớn tiếng động bạn nghe trong phim không được thu ngay lúc quay. Tiếng bước chân, tiếng áo sột soạt, tiếng cửa đóng, tiếng ly đặt lên bàn, thường được những người chuyên làm tiếng động tạo lại trong phòng thu, xem hình rồi diễn theo.
Họ có những bí quyết rất vui. Gõ hai nửa gáo dừa xuống sàn để làm tiếng vó ngựa. Bẻ cọng rau cần tây để làm tiếng xương gãy. Vò giấy bóng kính để làm tiếng lửa cháy. Đi trên khay muối để làm tiếng giày trên tuyết.
Vì sao không thu thật cho nhanh? Vì lúc quay, micro bắt đủ thứ tạp âm, và tiếng thật nhiều khi nghe lại không thật. Tiếng đấm trong đời thực nhỏ và xỉn, khán giả lại quen tiếng đấm to, đanh của phim. Âm thanh phim là âm thanh được thiết kế cho cảm giác, không phải bản ghi trung thực.
Lần tới xem phim, bạn thử nhắm mắt nghe một cảnh có nhiều tiếng động và tưởng tượng người ngồi trong phòng thu tạo ra chúng.
Nhạc trong truyện và nhạc ngoài truyện
Nhạc phim có hai loại. Loại thứ nhất là nhạc mà nhân vật cũng nghe thấy: một bài hát trên radio, một ban nhạc trong quán, một người đang đàn. Loại thứ hai là nhạc chỉ khán giả nghe thấy, phát ra từ hư không, như tiếng đàn dây nổi lên khi hai người hôn nhau.
Loại thứ hai là công cụ điều khiển cảm xúc mạnh nhất. Nó nói với bạn: đây là lúc nên xúc động, đây là lúc nên sợ. Có người thấy nó là sự dẫn dắt khéo léo, có người thấy nó là sự ép buộc, và một số đạo diễn cố ý dùng rất ít nhạc để người xem tự cảm.
Có những lúc hai loại nhạc trộn vào nhau rất khéo: một bài hát bắt đầu từ chiếc radio trong phòng, rồi dần dần to lên, trong trẻo hơn, tràn ra phủ cả những cảnh sau ở nơi khác. Nhạc đã rời khỏi câu chuyện để thành giọng kể.
Khi xem, bạn thử để ý: nhạc này nhân vật có nghe thấy không. Câu hỏi đơn giản này sẽ mở ra rất nhiều điều về cách phim dẫn dắt bạn.
Hai nốt nhạc làm cả thế giới sợ biển
Một ví dụ kinh điển về sức mạnh của nhạc phim là bộ phim về con cá mập trắng khổng lồ ra đời giữa những năm bảy mươi. Nhạc nền chính chỉ là hai nốt trầm lặp đi lặp lại, chậm rồi nhanh dần. Mỗi lần hai nốt ấy vang lên, khán giả biết con cá đang tới gần, dù trên màn hình chỉ có mặt nước xanh.
Nhiều người kể lại rằng con cá mập cơ khí dùng khi quay hay trục trặc, nên đạo diễn phải giấu nó đi phần lớn thời gian. Thế là âm nhạc gánh vai con cá. Kết quả là nỗi sợ còn lớn hơn, vì thứ không nhìn thấy luôn đáng sợ hơn thứ nhìn thấy.
Một ví dụ khác là cảnh trong nhà tắm của bộ phim Psycho do Hitchcock đạo diễn, với tiếng đàn vĩ cầm rít lên chói tai như tiếng dao. Âm thanh ấy được nhại lại vô số lần, thành biểu tượng của nỗi kinh hoàng đột ngột.
Hai ví dụ ấy cho thấy nhạc phim hay không cần phức tạp. Cần đúng chỗ, đúng nhịp, và có khi chỉ cần hai nốt.
Khoảng lặng: âm thanh mạnh nhất
Có một âm thanh mà người làm phim giỏi rất quý: sự im lặng. Sau một chuỗi tiếng nổ, tiếng nhạc dồn dập, đột ngột tắt hết, chỉ còn tiếng gió hay tiếng thở. Khoảng lặng đó làm khán giả giật mình còn hơn cả một tiếng nổ.
Khoảng lặng cũng dùng cho những khoảnh khắc thân mật. Hai người ngồi bên nhau không nói gì, chỉ có tiếng mưa ngoài hiên. Nhạc mà chen vào lúc ấy thì phá hỏng. Để im thì người xem tự nghe được nỗi lòng nhân vật.
Trong đời thường, mình hiếm khi có im lặng thật sự. Vì vậy khi phim cho mình im lặng, mình cảm nó rất rõ. Có phim chọn để những phút cuối gần như không có nhạc, và chính điều đó làm cái kết ám ảnh.
Lần tới xem phim, bạn thử chú ý những lúc âm thanh biến mất. Hỏi xem đạo diễn muốn bạn nghe thấy gì trong sự im lặng đó.
Câu hỏi thường gặp
Người làm tiếng động trong phim gọi là gì?
Trong nghề, họ thường được gọi bằng một từ tiếng Anh lấy theo tên một người đi tiên phong trong công việc này. Ở ta, nhiều người gọi là nghệ sĩ tiếng động hoặc người làm tiếng động.
Vì sao lời thoại trong phim hay được thu lại?
Lúc quay có nhiều tạp âm như gió, xe cộ, máy móc, nên lời thoại có thể không rõ. Diễn viên vào phòng thu nói lại khớp với khẩu hình để tiếng sạch hơn.
Nhạc phim có được soạn riêng cho từng phim không?
Nhiều phim có nhạc soạn riêng, nhạc sĩ xem hình rồi viết nhạc khớp với từng cảnh. Một số phim dùng nhạc có sẵn, như các bài hát nổi tiếng, để gợi không khí một thời kỳ.
Xem phim với tai nghe có khác loa không?
Tai nghe tốt cho nghe rõ chi tiết nhỏ như tiếng thở, tiếng vải. Hệ thống loa nhiều kênh trong rạp cho cảm giác âm thanh bao quanh và độ rung của tiếng trầm. Mỗi cách có cái hay riêng.
Người khiếm thị có thưởng thức phim được không?
Có, nhiều phim có bản thuyết minh mô tả hình ảnh chen vào giữa lời thoại, giúp người khiếm thị theo dõi câu chuyện. Âm thanh và nhạc phim tốt cũng làm trải nghiệm phong phú hơn.
