Mặt tiền một nhà hát lớn kiểu Pháp như ở Hà Nội hay Sài Gòn đọc được theo ba tầng từ dưới lên: chân đế với bậc thềm và những vòm cửa lớn, phần thân với hàng cột, cửa sổ và ban công, phần đỉnh với mái, trán tường và trang trí. Tất cả xếp đối xứng quanh một trục giữa, để công trình trông trang trọng, vững chãi, và để người đứng dưới cảm thấy mình đang bước vào một nơi đặc biệt.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Hai nhà hát lớn ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh là phông nền quen thuộc của ảnh cưới, ảnh kỷ niệm. Nhưng ít ai dừng lại đọc chúng như đọc một trang sách. Tập này mình làm việc đó cùng bạn.
Trục đối xứng: đường thẳng vô hình chia đôi công trình
Việc đầu tiên là đứng ở chính giữa phía trước nhà hát và tìm trục giữa. Bạn sẽ thấy cửa chính nằm đúng trên trục đó, và mọi thứ bên trái đều có một bản sao bên phải: cột, cửa sổ, tượng, đèn. Kiến trúc kiểu này cực kỳ coi trọng đối xứng.
Đối xứng tạo cảm giác ổn định, trật tự, trang nghiêm. Nó cũng dẫn mắt người xem tới trung tâm, nơi thường được trang trí nhiều nhất, có cửa vào chính, có khi có một chiếc đồng hồ hay một phù điêu lớn phía trên.
Truyền thống này đến từ kiến trúc cổ điển Hy Lạp, La Mã, được Phục Hưng và các trường kiến trúc Pháp thế kỷ mười chín phát triển thành một hệ quy tắc chặt chẽ. Khi người Pháp xây các công trình công cộng ở Đông Dương, họ mang theo hệ quy tắc ấy.
Bạn thử đứng lệch sang một bên rồi về chính giữa. Cảm giác khác hẳn. Ở giữa, công trình như đang nhìn thẳng vào bạn.
Ba tầng: chân đế, thân, đỉnh
Rất nhiều công trình kiểu cổ điển châu Âu chia theo chiều đứng thành ba phần, giống như một cột: chân cột, thân cột, đầu cột. Ở nhà hát, phần chân đế thường nặng nề, có bậc thềm rộng dẫn lên, những vòm cửa lớn, tường ốp hoặc kẻ rãnh giả đá để trông chắc chắn.
Phần thân nhẹ hơn, có hàng cột, cột đôi đứng cạnh nhau, những cửa sổ cao, ban công có lan can. Đây là tầng đẹp nhất, tầng để khoe.
Phần đỉnh gồm gờ mái, trán tường, mái và các tượng, phù điêu trang trí. Nó kết thúc công trình, giống như chiếc mũ. Có nơi là mái vòm, có nơi là mái dốc, có nơi là bờ tường trang trí che mái.
Khi đọc theo ba tầng như vậy, một mặt tiền tưởng như rối mắt với rất nhiều chi tiết sẽ trở nên gọn gàng, dễ hiểu, như một câu văn có chủ ngữ, vị ngữ rõ ràng.
Nhà Hát Lớn Hà Nội và hình bóng Paris
Nhà Hát Lớn Hà Nội được xây vào đầu thế kỷ hai mươi, thường được nói là lấy cảm hứng từ nhà hát opera nổi tiếng ở Paris. Đứng trước nó, bạn sẽ thấy bậc thềm dẫn lên, những vòm cửa lớn ở tầng dưới, hàng cột ở tầng trên, mái phía sau cao lên phần sân khấu.
Nhưng nó không phải bản sao. Kích thước nhỏ hơn nhiều, trang trí tiết chế hơn, và các kiến trúc sư phải tính tới khí hậu nóng ẩm. Màu vàng kem trên tường, màu trắng ở cột và chi tiết, là những màu bạn sẽ gặp ở nhiều công trình Pháp tại Hà Nội.
Nhà hát ở Thành phố Hồ Chí Minh thì có mặt tiền với một vòm lớn ở giữa, hai bên có tượng, trang trí hoa lá. Nó nằm ở cuối một trục đường lớn, tạo điểm nhìn rất mạnh khi đi từ xa tới.
So sánh hai nhà hát là một bài tập thú vị: cùng một hệ quy tắc, hai cách giải khác nhau.
Kiến trúc muốn bạn đứng ở dưới thấp
Có một điều ít người để ý: kiến trúc kiểu này được tính cho người đi bộ đứng ở dưới nhìn lên. Bậc thềm cao buộc bạn phải bước lên, cảm giác như đang được nâng lên. Cửa vào cao gấp nhiều lần người, làm bạn thấy mình nhỏ lại.
Đó là chủ ý. Một nhà hát thời đó là nơi của nghi thức, của những buổi tối quan trọng. Kiến trúc chuẩn bị cho người xem một sự chuyển đổi: từ đường phố ồn ào bước vào một thế giới khác.
Ngày nay, quanh hai nhà hát là xe cộ, đường lớn, cao ốc. Cảm giác bé nhỏ trước công trình phần nào mất đi. Nhưng nếu bạn đứng sát chân bậc thềm, nhìn lên, cảm giác ấy vẫn còn.
Thử so sánh với một trung tâm thương mại hiện đại có cửa kính trượt ngang mặt đất, bước vào không cần nhấc chân. Hai kiểu kiến trúc, hai cách đón người.
Đọc chi tiết: cột, vòm, mặt nạ, đèn
Khi đã thấy tổng thể, bạn có thể tới gần đọc chi tiết. Đầu cột có trang trí lá xoắn, cuộn, hay chỉ là những gờ đơn giản. Vòm cửa là vòm tròn hay vòm nhọn. Phía trên các vòm có thể có phù điêu mặt người, mặt nạ sân khấu, đàn, sách, những biểu tượng của nghệ thuật.
Đèn, lan can, cửa sắt cũng là phần của thiết kế, thường có hoa văn uốn lượn. Nhiều chi tiết đã được thay mới qua các lần trùng tu, nên bạn có thể gặp chỗ cũ chỗ mới.
Một lưu ý quan trọng: tiếp cận công trình kiểu thuộc địa với con mắt thẩm mỹ không có nghĩa là bỏ qua lịch sử. Chúng được xây trong một giai đoạn phức tạp, và ngày nay đã trở thành một phần của diện mạo đô thị Việt Nam, được người Việt sử dụng và gìn giữ.
Lần tới đi ngang một nhà hát lớn, hay bất kỳ toà nhà cũ kiểu Pháp nào ở phố bạn, thử dừng lại ba phút: tìm trục, đếm ba tầng, nhìn một chi tiết trang trí. Bạn sẽ thấy toà nhà quen thuộc trở nên lạ và thú vị.
Câu hỏi thường gặp
Nhà Hát Lớn Hà Nội có mở cửa cho khách tham quan không?
Nhà hát có những thời điểm mở cửa cho khách tham quan bên trong, ngoài các buổi biểu diễn. Bạn nên xem thông tin trên trang chính thức của nhà hát để biết lịch cụ thể.
Kiến trúc tân cổ điển là gì?
Đó là lối kiến trúc học lại các quy tắc của kiến trúc Hy Lạp, La Mã cổ như cột, trán tường, đối xứng, nhưng áp dụng cho công trình thời mới. Nhiều toà nhà công cộng châu Âu thế kỷ mười tám, mười chín theo lối này.
Vì sao nhiều công trình Pháp ở Việt Nam sơn màu vàng?
Màu vàng nhạt rất phổ biến trong kiến trúc thời đó, hợp với ánh sáng nhiệt đới và tạo cảm giác ấm. Ngày nay nhiều người gắn màu vàng này với hình ảnh phố cũ Hà Nội.
Làm sao chụp ảnh mặt tiền nhà hát không bị méo?
Hãy lùi ra xa và đứng đúng trục giữa, giữ máy thẳng đứng thay vì ngửa lên. Chụp từ xa với góc hẹp sẽ giữ các đường thẳng đứng không bị xiên.
Có nên vào xem một buổi diễn để cảm nhận kiến trúc bên trong không?
Rất nên. Kiến trúc nhà hát được làm để phục vụ buổi diễn, nên trải nghiệm khán phòng, hành lang, cầu thang vào buổi tối có người là cách hiểu công trình đầy đủ nhất.
