Người suy tư, bức tượng người đàn ông ngồi tì cằm trên tay của nhà điêu khắc Pháp Auguste Rodin, ban đầu chỉ là một nhân vật nhỏ ngồi trên đỉnh một cánh cửa đồng khổng lồ mang tên Cửa địa ngục, sau mới được tách ra và phóng to thành tượng riêng. Và vì tượng đồng được đúc từ khuôn, trên thế giới có nhiều bản Người suy tư đặt ở nhiều nơi, mà những bản đúc hợp lệ vẫn được coi là tác phẩm gốc.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Hình người ngồi chống cằm này có lẽ quen tới mức người ta lấy nó làm biểu tượng cho sự suy nghĩ. Tập này mình kể hai chuyện: bức tượng ấy từ đâu mà ra, và vì sao chuyện bản gốc ở điêu khắc đồng lại khác hẳn ở hội hoạ.
Một nhân vật trên cánh cửa địa ngục
Cuối thế kỷ mười chín, Rodin nhận làm một cánh cửa đồng cho một bảo tàng nghệ thuật trang trí dự định xây ở Paris. Ông lấy cảm hứng từ Thần khúc của nhà thơ Ý Dante, phần kể về địa ngục, và đặt tên cho tác phẩm là Cửa địa ngục.
Trên cánh cửa ấy có hàng trăm thân người quằn quại, rơi xuống, ôm nhau, vùng vẫy. Ngồi trên cao, ở chính giữa phía trên, là một nhân vật đang cúi nhìn xuống tất cả, tì cằm trên tay. Nhiều người cho rằng ban đầu nhân vật này là chính Dante, đang suy ngẫm về những gì mình viết ra.
Bảo tàng kia không bao giờ được xây, và Rodin làm đi làm lại cánh cửa suốt nhiều năm. Nhưng nhân vật ngồi suy tư ấy đã được ông tách ra, làm thành tượng độc lập, rồi phóng to. Từ đó nó có đời sống riêng, nổi tiếng hơn hẳn cánh cửa sinh ra nó.
Biết điều đó, bạn sẽ thấy bức tượng khác đi. Đó không phải một triết gia thong thả ngồi nghĩ, mà một người đang nhìn xuống cảnh khổ đau của nhân loại.
Một tư thế không thoải mái chút nào
Bạn thử ngồi bắt chước Người suy tư xem. Phần lớn mọi người sẽ tì khuỷu tay phải lên đầu gối phải. Nhưng nhân vật của Rodin tì khuỷu tay phải lên đùi trái. Thân người phải vặn chéo qua, lưng gập xuống, mọi cơ bắp đều căng.
Đó không phải tư thế của người đang thư giãn nghĩ ngợi. Đó là tư thế của người đang vật lộn với ý nghĩ, như thể suy nghĩ là một việc nặng nhọc của cả cơ thể chứ không riêng cái đầu. Bàn chân bấm xuống đá, ngón chân co lại.
Rodin là người rất chú ý tới cơ thể như một phương tiện diễn tả cảm xúc. Ông không tạc những cơ thể trơn láng, hoàn hảo như tượng cổ điển, mà để lại bề mặt gồ ghề, có chỗ như còn dấu ngón tay nặn đất.
Khi xem tượng hay ảnh tượng, bạn hãy tìm cái vặn chéo ấy, và để ý bàn chân. Nhiều người nhìn bức tượng cả đời mà không biết nó đang ngồi sai tư thế một cách cố ý.
Tượng đồng được làm ra như thế nào?
Để hiểu chuyện nhiều bản, cần biết sơ qua cách làm tượng đồng. Nhà điêu khắc thường không đục trực tiếp vào kim loại. Họ nặn mẫu bằng đất sét hoặc sáp, sau đó mẫu được đổ khuôn thạch cao. Từ khuôn, xưởng đúc làm ra bản sáp, phủ lớp chịu nhiệt, nung cho sáp chảy ra, rồi rót đồng nóng chảy vào chỗ trống.
Đó là một trong những kỹ thuật đúc lâu đời, thường gọi là đúc khuôn sáp mất, vì mẫu sáp bị nấu chảy đi. Ở ta, nghề đúc đồng cũng có truyền thống lâu đời, từ trống đồng cổ tới chuông chùa, tượng đồng ở các làng nghề nổi tiếng.
Sau khi đúc, thợ còn phải đánh bóng, sửa chi tiết và làm màu bề mặt bằng hoá chất để tạo lớp gỉ màu nâu, đen, xanh. Màu đó là một quyết định thẩm mỹ, không phải tự nhiên mà có.
Vì khuôn còn đó, về nguyên tắc có thể đúc nhiều lần. Đây chính là lý do một bức tượng đồng có thể có nhiều bản.
Nhiều bản mà vẫn là bản gốc, nghe có vô lý không?
Với tranh vẽ, bản gốc là duy nhất, mọi bản khác là bản chép. Với tượng đồng, mọi chuyện khác. Mỗi bản đúc từ khuôn của nghệ sĩ, theo sự cho phép của nghệ sĩ hoặc người nắm quyền hợp pháp, đều có thể được coi là bản gốc, dù có nhiều bản.
Để tránh chuyện đúc vô hạn làm mất giá trị, người ta thường đánh số các bản đúc và giới hạn số lượng. Ở Pháp có những quy định về số bản đúc được coi là bản gốc, con số thường được nhắc là mười hai. Bản nào đúc ngoài giới hạn đó, hoặc đúc lại từ một bức tượng có sẵn, thì không được coi là bản gốc.
Vì vậy bạn có thể gặp Người suy tư ở bảo tàng Rodin tại Paris, và cũng gặp nó ở nhiều thành phố khác trên thế giới. Nhiều bản trong số đó là bản đúc hợp lệ. Nhiều bản khác là bản sao trang trí, không có giá trị như vậy.
Khi xem tượng đồng ở bảo tàng, bạn thử tìm dấu xưởng đúc và số thứ tự, thường khắc ở chân hoặc bệ tượng. Đó là chiếc thẻ căn cước nhỏ của bức tượng.
Xem tượng đồng sao cho thấy được tay người
Với Rodin và nhiều nhà điêu khắc đồng, cái hay nằm ở dấu vết nặn còn lại trên bề mặt. Vì đồng sao chép trung thành từng vết ấn của mẫu đất, bạn có thể thấy những vết miết ngón tay, vết dao nặn, những chỗ gồ ghề cố ý.
Hãy đứng gần và để ánh sáng chiếu nghiêng trên bề mặt. Những vết đó hiện ra như vân tay. Lùi lại xa thì chúng biến mất, chỉ còn lại khối cơ bắp và cảm giác chuyển động. Hai khoảng cách, hai trải nghiệm.
Màu đồng cũng đáng xem. Tượng ngoài trời thường có lớp gỉ xanh lục, chỗ người hay chạm vào thì sáng bóng lên màu vàng đồng. Những chỗ sáng bóng ấy kể chuyện về người xem nhiều hơn là về bức tượng.
Lần tới gặp một bức tượng đồng, ở công viên hay bảo tàng, bạn thử tìm ba thứ: dấu tay nặn, màu gỉ, và con số khắc ở chân tượng.
Câu hỏi thường gặp
Rodin còn có những tác phẩm nổi tiếng nào khác?
Nổi tiếng nhất có lẽ là Nụ hôn, đôi tình nhân ôm nhau bằng cẩm thạch, và nhóm tượng Những công dân thành Calais. Nhiều nhân vật của ông cũng xuất phát từ cánh Cửa địa ngục.
Tượng đồng có bền hơn tượng đá không?
Đồng chịu va đập tốt hơn và ít vỡ hơn đá, nhưng có thể bị ăn mòn trong không khí ô nhiễm hoặc gần biển. Cả hai đều cần được làm sạch và bảo dưỡng định kỳ.
Bản sao trang trí và bản đúc gốc khác nhau thế nào?
Bản đúc gốc được đúc từ khuôn của nghệ sĩ, trong giới hạn được cho phép và thường có số thứ tự. Bản sao trang trí thường đúc lại từ một bức tượng có sẵn hoặc làm bằng vật liệu khác, chi tiết kém sắc nét hơn.
Vì sao tượng đồng ngoài trời chuyển màu xanh?
Đồng phản ứng với không khí, hơi nước và các chất trong môi trường, tạo ra lớp gỉ xanh lục trên bề mặt. Lớp này có thể bảo vệ phần kim loại bên dưới, nên không phải lúc nào cũng cần cạo đi.
Có thể xem tượng Rodin ở Việt Nam không?
Mình không chắc có bản đúc gốc nào của Rodin đang trưng bày cố định ở Việt Nam. Nếu muốn xem, bạn có thể theo dõi các triển lãm quốc tế hoặc xem bản sao học thuật trong các trường mỹ thuật.
