Bộ tượng La Hán chùa Tây Phương được coi là đỉnh cao của điêu khắc gỗ Việt vì người thợ xưa đã cho mỗi pho tượng một con người riêng: có vị gầy trơ xương với ánh mắt khắc khổ, có vị ngửa mặt cười, có vị cúi đầu trầm tư, có vị như đang nói dở câu chuyện. Giữa một truyền thống tượng thờ thường đi theo khuôn mẫu, đó là những gương mặt người thật sự.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Chùa Tây Phương nằm trên một ngọn đồi ở huyện Thạch Thất, ngoại thành Hà Nội. Người ta leo lên đó không chỉ để lễ Phật, mà để gặp những pho tượng gỗ mà nhiều nhà nghiên cứu mỹ thuật coi là quý giá bậc nhất. Tập này mình đi cùng bạn lên những bậc đá ấy.
Lên chùa bằng những bậc đá ong
Chùa Tây Phương nằm trên đồi, muốn lên phải leo một con dốc dài bằng những bậc đá ong màu nâu đỏ. Đá ong là loại đá xốp, rỗ, rất đặc trưng của vùng xứ Đoài. Chính các toà chùa cũng dùng nhiều đá ong và gỗ, mái ngói chồng lớp, đầu đao cong.
Lối leo lên dài vừa đủ để người ta chậm lại, thở đều, tâm trí lắng xuống trước khi vào chùa. Đó cũng là một phần của trải nghiệm. Kiến trúc chùa trên đồi thường được tính như vậy: con đường lên là một cuộc chuẩn bị.
Bộ tượng nổi tiếng nhất của chùa được cho là làm vào khoảng cuối thế kỷ mười tám. Ngoài các La Hán, chùa còn nhiều tượng khác cũng rất đẹp. Mình sẽ tập trung vào các vị La Hán, vì đó là điều làm nên tên tuổi của nơi này.
Một lưu ý nhỏ: chùa là nơi thờ tự đang hoạt động. Khi xem tượng, bạn giữ trật tự, ăn mặc kín đáo và hỏi trước nếu muốn chụp ảnh.
La Hán là ai, và vì sao mỗi pho một vẻ?
Trong Phật giáo, La Hán là những vị tu hành đã đạt tới sự giải thoát, thường được thờ thành nhóm mười tám vị. Ở nhiều chùa, tượng La Hán được làm khá giống nhau: ngồi ngay ngắn, mặt hiền, tay bắt ấn. Người xem khó phân biệt vị này với vị kia.
Ở Tây Phương thì khác hẳn. Có vị gầy gò, xương sườn lộ ra, mắt sâu, như vừa qua những năm tháng khổ hạnh. Có vị béo tốt, ngửa mặt lên, như đang cười lớn. Có vị cúi đầu, tay ôm gối, như đang nghĩ một điều khó nói. Có vị đang nhìn sang người bên cạnh như sắp cất lời.
Mỗi pho là một trạng thái của con người trên con đường tu tập: đau khổ, nghi ngờ, kiên trì, an nhiên. Người thợ đã không tạc thần thánh, mà tạc những con người đang đi qua những chặng của đời mình.
Nhà thơ Huy Cận có một bài thơ rất nổi tiếng viết về các vị La Hán chùa Tây Phương, đọc lên thấy rõ cảm giác của một người đứng trước những gương mặt ấy, thấy cả nỗi đau trần thế trong tượng.
Đọc gương mặt và đôi tay
Khi đứng trước một vị La Hán, bạn thử bắt đầu từ gương mặt. Lông mày nhíu hay giãn, mắt mở hay khép, miệng mím hay hé. Người thợ chỉ có lưỡi đục và khối gỗ, vậy mà làm được những nếp nhăn trán, những gò má hóp, những khoé miệng cười.
Rồi nhìn xuống đôi tay. Tay là nơi điêu khắc nói rất nhiều. Có vị chắp tay, có vị chống cằm, có vị xoè tay như đang giảng giải, có vị ôm gối. Gân tay, đốt ngón tay được tạc rất kỹ, nhất là ở những vị gầy.
Sau đó, lùi lại nhìn cả dáng ngồi. Lưng còng hay thẳng, vai rụt hay mở. Cả cơ thể tượng cùng kể một câu chuyện với gương mặt. Một vị có mặt trầm tư thường có lưng hơi gù, một vị vui thì vai mở ra.
Bạn có thể chọn ra một vị mà mình thấy gần gũi nhất, đứng lâu trước vị đó, và tự hỏi vì sao. Nhiều người thấy mình trong một vị La Hán nào đó, và đó có lẽ là điều người thợ xưa mong muốn.
Tuyết Sơn: hình ảnh gầy gò làm người xem lặng đi
Ở nhiều chùa miền Bắc có một pho tượng gọi là Tuyết Sơn, khắc hoạ hình ảnh Đức Phật trong những năm tu khổ hạnh trên núi tuyết, thân hình gầy guộc, xương sườn nổi rõ. Pho Tuyết Sơn ở chùa Tây Phương thuộc loại được nhắc đến nhiều nhất.
Điều làm người xem lặng đi không phải là sự gầy gò như một bộ xương, mà là sự bình thản trên khuôn mặt. Thân xác tận cùng khổ hạnh, nhưng ánh mắt lại tĩnh, như đã vượt qua. Sự đối lập đó là cả một bài giảng không lời.
Ở góc độ tạo hình, đây là một thử thách lớn với người tạc tượng: làm sao cho một thân hình trơ xương vẫn đẹp, vẫn trang nghiêm, không trở thành đáng sợ. Câu trả lời nằm ở nhịp của các đường xương sườn, đều như những nếp gấp, và ở tư thế ngồi vững chãi.
Khi xem, bạn hãy để ý tới nhịp ấy. Nó gần như một hoa văn, biến sự đau đớn thành một hình thức có trật tự.
Mang gì theo khi đi thăm Tây Phương
Nếu bạn định tới chùa Tây Phương, mình gợi ý chọn ngày thường, tránh mùa lễ hội đông người, và đi vào buổi sáng khi ánh sáng còn vào được trong chùa qua các cửa. Bên trong chùa khá tối, mắt cần vài phút để quen.
Đừng cố xem hết mọi pho tượng trong một lần. Hãy chọn vài vị La Hán, đứng lâu trước mỗi vị, đi sang hai bên nếu không gian cho phép. Nhiều chi tiết như nếp áo, gân tay chỉ hiện ra khi bạn đổi góc nhìn.
Mang theo một cuốn sổ nhỏ cũng là ý hay. Ghi lại cảm giác đầu tiên trước mỗi vị: buồn, vui, mệt, thanh thản. Về nhà đọc lại, bạn sẽ thấy mình đã đọc được rất nhiều từ những khối gỗ ấy.
Và trên đường xuống những bậc đá ong, thử nghĩ xem: những người thợ không để lại tên tuổi ấy đã nhìn ai ngoài đời để tạc nên từng gương mặt. Có lẽ là chính những người dân làng quanh chân đồi.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Tây Phương ở đâu?
Chùa nằm trên một quả đồi thuộc huyện Thạch Thất, ngoại thành Hà Nội, cách trung tâm thành phố khoảng hơn một giờ đi xe. Vùng này xưa thuộc xứ Đoài, nổi tiếng với nhiều chùa và làng nghề.
Tượng La Hán chùa Tây Phương làm bằng gỗ gì?
Tượng được tạc bằng gỗ, phủ sơn ta. Các tài liệu phổ thông thường nói là gỗ mít, loại gỗ hay dùng cho tượng thờ ở miền Bắc, nhưng chi tiết chính xác của từng pho cần tham khảo nghiên cứu chuyên môn.
Ai là người tạc bộ tượng La Hán?
Tên những người thợ tạc không được ghi lại rõ ràng như hoạ sĩ hiện đại. Đó là những nghệ nhân dân gian, và tác phẩm của họ được lưu truyền như một phần di sản chung.
Có được chụp ảnh tượng trong chùa không?
Tuỳ quy định của từng chùa và từng thời điểm. Bạn nên hỏi người trông coi trước, không dùng đèn chớp và không trèo lên bệ thờ để chụp.
Xem tượng chùa thế nào cho tôn trọng?
Ăn mặc kín đáo, nói nhỏ, không chạm vào tượng và đồ thờ, nhường chỗ cho người đang lễ. Xem tượng như một tác phẩm nghệ thuật không mâu thuẫn với việc tôn trọng một nơi thờ tự.
