Kiến trúc là một loại hình nghệ thuật vì nó tác động lên cả cơ thể mình chứ không chỉ lên mắt: trần cao hay thấp, lối đi hẹp hay rộng, ánh sáng rọi từ đâu, tiếng bước chân vang hay tắt, mặt sàn mát hay ấm, tất cả làm mình thấy nhỏ bé, được che chở, bị dồn nén hay được giải phóng. Mình không đứng trước kiến trúc như trước một bức tranh, mình đứng trong nó.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Các tập trước mình đã đọc đình, chùa, nhà hát, phố cổ. Tập này mình lùi lại một bước để hỏi một câu gốc hơn: vì sao một căn phòng làm mình muốn nói khẽ, còn căn phòng khác làm mình muốn chạy nhảy.
Cơ thể là thước đo đầu tiên
Hãy nhớ lại cảm giác bước vào một ngôi chùa lớn, trần cao vút, ánh sáng mờ từ cửa. Bạn tự nhiên đi chậm lại, nói nhỏ đi. Rồi nhớ cảm giác chui vào một gác xép trần thấp, phải cúi đầu. Bạn thấy chật, nhưng cũng thấy ấm cúng, riêng tư.
Không ai bảo bạn phải cảm thấy như vậy. Cơ thể tự đo khoảng cách từ đỉnh đầu tới trần, từ vai tới tường, rồi đưa ra phản ứng. Kiến trúc sư giỏi biết điều đó và dùng nó như hoạ sĩ dùng màu.
Vì vậy cách tốt nhất để cảm kiến trúc không phải là nhìn ảnh. Ảnh chỉ cho bạn mặt tiền, không cho bạn cảm giác đi qua. Bạn phải bước vào, đi lại, ngồi xuống, ngẩng lên.
Lần tới vào một công trình đẹp, bạn thử nhắm mắt vài giây, lắng nghe tiếng vang, cảm nhận độ mát của không khí. Đó cũng là kiến trúc.
Nén rồi mở: lối đi trước một không gian lớn
Có một thủ pháp rất cổ trong kiến trúc: trước khi cho người ta vào một không gian rộng, hãy dẫn họ qua một lối đi hẹp, thấp, tối. Sau sự dồn nén đó, khi bước ra không gian lớn, cảm giác mở bung sẽ mạnh hơn nhiều.
Bạn có thể gặp thủ pháp này ở chùa chiền: đi qua cổng tam quan, qua một sân, qua một gian tiền đường tối, rồi mới tới nơi thờ chính. Hay ở những công trình hiện đại, khi một hành lang hẹp đổ ra một sảnh cao nhiều tầng.
Ngưỡng cửa cao ở nhà truyền thống cũng là một kiểu dồn nén nhỏ. Bạn phải nhấc chân, cúi người một chút để bước vào. Hành động đó tự nhiên tạo một khoảnh khắc chuyển đổi, như một lời chào.
Khi đi tham quan, bạn thử để ý: trước những khoảnh khắc ấn tượng nhất, mình đã đi qua một chỗ hẹp nào không. Thường là có.
Một cái lỗ tròn trên mái vòm La Mã
Một ví dụ kinh điển về ánh sáng trong kiến trúc là đền Pantheon ở Rome, được xây dựng lại vào thời Đế quốc La Mã khoảng thế kỷ thứ hai. Bên trong là một mái vòm khổng lồ, ở chính đỉnh có một lỗ tròn mở thẳng lên trời, không có kính.
Ánh sáng từ lỗ tròn ấy rọi xuống thành một vầng sáng trên tường và sàn, di chuyển chậm rãi suốt ngày như kim đồng hồ. Khi trời mưa, nước rơi thẳng vào trong, sàn có lỗ thoát nước. Đứng trong đó, người ta có cảm giác như đang ở bên trong một bầu trời thu nhỏ.
Người ta hay nhắc rằng chiều cao từ sàn tới đỉnh vòm bằng đường kính của vòm, nghĩa là một quả cầu tưởng tượng vừa khít bên trong. Sự cân xứng đó góp phần tạo cảm giác tĩnh tại, hoàn chỉnh.
Bạn không cần tới Rome để thấy hiệu ứng này. Một giếng trời trong nhà phố, một ô kính trên mái nhà thờ, một khe sáng trong chùa, đều làm việc tương tự ở quy mô nhỏ.
Nhà ba gian: một không gian làm theo nhịp sống
Ngôi nhà truyền thống ba gian hai chái ở nông thôn Bắc Bộ là một ví dụ gần gũi. Gian giữa đặt bàn thờ, là nơi trang trọng nhất, có khi cao hơn chút. Hai gian bên để tiếp khách, ngủ nghỉ. Chái là phần phụ hai đầu.
Hàng hiên phía trước là vùng đệm, nơi ngồi hóng mát, nơi đặt nong nia phơi thóc, nơi trẻ con chơi. Cửa bức bàn bằng gỗ có thể tháo ra mở toang cả mặt nhà khi có cỗ, có việc. Nhà quay mặt về hướng nam đón gió mát, tránh gió bấc.
Không gian ấy được làm theo nhịp sống: lễ tết thì mở rộng, ngày thường thì khép lại, mùa hè thì thông thoáng, mùa đông thì kín đáo. Kiến trúc không cố định mà thay hình đổi dạng theo đời sống.
Đó là một bài học mà nhiều kiến trúc sư hiện đại vẫn học lại: một không gian đẹp là không gian biết thay đổi cùng người ở.
Tập cảm không gian trong một ngày thường
Bạn không cần đi đâu xa để luyện cảm nhận kiến trúc. Ngày mai, khi đi qua những không gian quen, bạn hãy để ý ba điều. Trần cao hay thấp, và nó làm mình thấy thế nào. Ánh sáng tới từ đâu, đều hay có điểm nhấn. Âm thanh vang hay tắt.
Bạn sẽ ngạc nhiên vì những không gian mình đi qua mỗi ngày chứa nhiều cảm xúc hơn mình tưởng. Một quán cà phê bạn thích có lẽ có trần vừa đủ thấp, ánh đèn vàng cục bộ, góc ngồi tựa lưng vào tường. Một sảnh văn phòng bạn ghét có lẽ trần cao lạnh, ánh sáng trắng đều, tiếng vang to.
Khi đi du lịch, hãy dành thời gian ngồi lại trong một công trình đẹp, chứ không chỉ chụp mặt tiền. Ngồi mười phút trong một ngôi chùa, một nhà thờ, một thư viện, bạn sẽ hiểu công trình hơn đọc cả chục trang giới thiệu.
Và khi về nhà, thử dời một chiếc ghế ra gần cửa sổ, nơi ánh sáng rọi vào. Có khi chỉ một thay đổi nhỏ trong không gian đã đổi luôn tâm trạng một buổi chiều.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao kiến trúc được coi là một trong các loại hình nghệ thuật?
Từ thời cổ, kiến trúc đã được xếp cùng hội hoạ, điêu khắc, âm nhạc vì nó tạo ra cảm xúc và ý nghĩa qua hình khối, không gian, ánh sáng. Khác ở chỗ nó còn phải đáp ứng công năng sử dụng.
Trần nhà cao có làm người ta sáng tạo hơn không?
Có những nghiên cứu gợi ý trần cao liên quan tới lối nghĩ thoáng hơn, trần thấp liên quan tới sự tập trung chi tiết, nhưng kết quả còn được bàn luận. Điều chắc là độ cao trần ảnh hưởng tới cảm giác của mình.
Đền Pantheon ở Rome có từ bao giờ?
Công trình hiện còn được xây dựng lại vào thời Đế quốc La Mã, khoảng thế kỷ thứ hai, và là một trong những công trình cổ còn được sử dụng liên tục đến nay.
Làm sao biết một không gian được thiết kế tốt?
Một dấu hiệu là bạn thấy dễ chịu mà không biết vì sao: đi lại thuận, ánh sáng vừa, âm thanh không chói, có chỗ để dừng. Thiết kế tốt thường vô hình với người dùng.
Kiến trúc truyền thống Việt có gì đáng học cho nhà hiện đại?
Các giải pháp như hiên, sân trong, mái đua, hướng nhà đón gió, không gian linh hoạt theo dịp đều rất hợp khí hậu và đời sống. Nhiều kiến trúc sư đương đại đang đưa chúng vào nhà ở mới.
