Chùa Một Cột thành biểu tượng vì nó là một ý tưởng kiến trúc gần như không nơi nào có: cả ngôi chùa nhỏ được dựng như một bông sen nở trên một chiếc cột đá, đứng giữa một hồ nước vuông. Nó không gây ấn tượng bằng kích thước, mà bằng hình khối và bằng câu chuyện nằm phía sau, gắn với một giấc mơ của vua thời Lý.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Nhiều người lần đầu tới chùa Một Cột ở Hà Nội đều có chung một cảm giác: nhỏ hơn mình tưởng. Tập này mình muốn nói vì sao chính cái nhỏ ấy lại là chỗ đáng xem, và nên đứng ở đâu để thấy được nó.
Một bông sen bằng gỗ và đá
Hãy hình dung một hồ nước hình vuông, giữa hồ có một cột đá tròn vươn lên. Trên đỉnh cột là một hệ khung gỗ xoè ra như những cánh hoa, đỡ lấy một ngôi điện nhỏ hình vuông, mái ngói cong vút ở bốn góc. Trong điện thờ Quan Âm.
Cả công trình được nghĩ như một bông sen mọc lên từ mặt nước. Cột đá là cuống sen, hệ đỡ toả ra là đài sen, ngôi điện là đoá hoa. Trong Phật giáo, hoa sen là biểu tượng của sự thanh khiết, mọc lên từ bùn mà không nhiễm bùn.
Ý tưởng biến cả một công trình kiến trúc thành hình một bông hoa là điều hiếm có. Nhiều kiến trúc dùng hoa sen làm hoa văn, làm chân cột, làm bệ tượng. Ở đây, chính toàn bộ công trình là bông sen.
Khi đứng ngắm, bạn hãy thử nheo mắt để chi tiết mờ đi. Hình bông sen trên cuống sẽ hiện ra rõ hơn.
Truyền thuyết về một giấc mơ
Theo sử cũ, chùa được dựng vào thời vua Lý Thái Tông, giữa thế kỷ mười một. Câu chuyện kể rằng nhà vua mộng thấy Phật Bà Quan Âm ngồi trên toà sen, dắt vua lên toà. Tỉnh dậy, vua kể lại, có vị sư khuyên dựng chùa, làm một cột đá giữa hồ, đặt toà sen thờ Quan Âm như trong mộng.
Tên chính thức của chùa gắn với chữ Diên Hựu, mang ý cầu phúc lâu dài. Ngày đó, chùa nằm trong một quần thể lớn hơn nhiều, với các công trình khác, hồ nước, cầu, tháp. Phần lớn những thứ đó không còn.
Câu chuyện giấc mơ giúp mình hiểu vì sao chùa có hình như vậy. Nó không phải một nơi để đông người vào lễ, mà là một hình ảnh từ giấc mộng được dựng lên giữa đời thực. Một kiến trúc gần với điêu khắc hơn là với nhà cửa.
Biết điều đó, bạn sẽ bớt thất vọng vì chùa nhỏ. Nó vốn không được làm để to.
Đã từng bị phá và được dựng lại
Qua gần một nghìn năm, chùa đã nhiều lần được trùng tu, sửa chữa, có lúc thay đổi hình dáng. Năm một nghìn chín trăm năm mươi tư, chùa bị phá huỷ trong thời chiến, và năm sau đó được dựng lại theo kiến trúc cũ.
Vì vậy ngôi chùa bạn thấy hôm nay không phải bản gốc thời Lý. Nhưng điều đó không làm nó mất giá trị. Ở nhiều nền văn hoá, nhất là với kiến trúc gỗ dễ mục, việc dựng lại đúng hình thức cũ là cách giữ di sản. Cái được truyền lại là ý tưởng, hình khối, tinh thần, chứ không chỉ từng mảnh gỗ.
Ở Nhật Bản, có những ngôi đền được dựng lại định kỳ theo đúng mẫu cũ, và người ta vẫn coi đó là đền cổ. Cách nghĩ về tính nguyên gốc ở phương Đông khác với cách nghĩ về một bức tranh hay một bức tượng đá ở châu Âu.
Khi đứng trước chùa, bạn có thể nghĩ về điều này: thứ mình đang nhìn là một hình ảnh đã được nhiều thế hệ giữ gìn, dựng đi dựng lại, để nó còn tồn tại.
Mái cong và tỷ lệ của một ngôi nhà nhỏ
Mái chùa có bốn góc cong vút lên, đầu đao trang trí. Mái cong là đặc trưng của kiến trúc truyền thống Việt và nhiều nước châu Á. Nó làm khối mái nặng nề trở nên nhẹ đi, như sắp bay lên, rất hợp với ý một bông hoa nở.
Tỷ lệ giữa phần mái, phần điện và phần cột cũng rất quan trọng. Cột vừa đủ cao để nâng ngôi điện lên khỏi mặt nước, nhưng không quá cao để mất cân đối. Phần mái chiếm một phần lớn chiều cao, che bóng xuống ngôi điện, tạo chiều sâu.
Trên nóc mái thường có trang trí hình rồng chầu mặt trời. Lan can quanh ngôi điện nhỏ, cầu thang dẫn lên từ bờ hồ. Mọi chi tiết đều được thu nhỏ để hợp với tổng thể.
Một công trình nhỏ mà vẫn đẹp là công trình có tỷ lệ đúng. Phóng to chùa Một Cột lên gấp mười, có lẽ nó sẽ mất hết vẻ thanh thoát.
Đứng ở đâu để ngắm cho đúng?
Vì chùa nhỏ và thường đông khách, nhiều người chen lên cầu thang rồi xuống ngay, không kịp thấy gì. Mình gợi ý: trước khi lên, hãy đứng ở bờ hồ, lùi ra xa vài bước, nhìn toàn bộ chùa cùng mặt nước.
Đi vòng quanh bờ hồ. Mỗi góc cho một hình dáng khác, có góc thấy rõ cột đá, có góc thấy mái cong in lên trời. Nếu hồ có sen, những lá sen xung quanh nối liền hình ảnh bông sen kiến trúc với bông sen thật.
Buổi sáng sớm là lúc đẹp nhất: ít người, ánh sáng dịu, mặt nước phẳng có thể phản chiếu bóng chùa. Mùa hè sen nở thì càng thêm ý nghĩa.
Và khi lên thắp hương, bạn đi chậm, nhường chỗ cho người lễ, giữ trật tự. Rồi xuống, đứng lại ở bờ hồ thêm một phút. Hình ảnh bông sen giữa hồ ấy chính là điều người xưa muốn để lại.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Một Cột ở đâu?
Chùa nằm ở quận Ba Đình, Hà Nội, gần khu vực Quảng trường Ba Đình. Chùa thường mở cửa cho khách tham quan và người dân tới lễ.
Cột của chùa Một Cột làm bằng gì?
Cột chính là cột đá, phía trên đỡ hệ khung gỗ của ngôi điện. Qua nhiều lần trùng tu, chi tiết vật liệu đã có thay đổi, bạn có thể đọc thêm tài liệu của ban quản lý di tích để biết rõ.
Vì sao chùa thờ Quan Âm?
Theo truyền thuyết, vua Lý Thái Tông mộng thấy Phật Bà Quan Âm ngồi trên toà sen, nên chùa được dựng để thờ Ngài. Quan Âm là vị Bồ Tát được người Việt tôn kính rộng rãi.
Chùa Một Cột có phải chùa nhỏ nhất Việt Nam không?
Chùa thường được nhắc tới vì kích thước nhỏ và kiến trúc độc đáo, nhưng mình không có cơ sở để khẳng định đó là nhỏ nhất. Điều chắc chắn là hình thức một cột giữa hồ của nó rất hiếm.
Có chùa nào khác ở Việt Nam có kiến trúc một cột không?
Có một số công trình được dựng theo mẫu chùa Một Cột ở nơi khác để tưởng niệm hoặc tôn vinh. Tuy vậy, chùa ở Hà Nội vẫn là công trình gốc gắn với truyền thuyết thời Lý.
