Kiến trúc Đông Dương là một lối kiến trúc hình thành ở Việt Nam khoảng những năm hai mươi, ba mươi của thế kỷ trước, khi một số kiến trúc sư đặt những mái ngói nhiều tầng, đầu đao, hoa văn mang dáng dấp Á Đông lên các công trình có kết cấu, mặt bằng và vật liệu phương Tây. Kèm theo là mái đua sâu, hành lang rộng, lỗ thông gió, những giải pháp hợp với nắng gắt và mưa lớn của xứ nóng ẩm.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Tập trước mình đọc mặt tiền nhà hát lớn, một công trình gần như mang nguyên kiểu Pháp sang. Tập này mình đi tới những toà nhà mà người ta cố gắng cho hai thế giới gặp nhau, và kết quả là một thứ rất đáng ngắm ở Hà Nội.
Vì sao lại có một kiểu kiến trúc lai như vậy?
Những công trình Pháp đầu tiên ở Việt Nam thường bê nguyên mẫu từ châu Âu sang: tường dày, mái dốc kiểu Pháp, trang trí cổ điển. Chúng đẹp, nhưng nhiều cái không hợp khí hậu, và trông xa lạ với cảnh quan quanh đó.
Đến khoảng những năm hai mươi, một số kiến trúc sư bắt đầu tìm một lối khác. Người hay được nhắc tới là Ernest Hébrard, kiến trúc sư người Pháp làm công tác quy hoạch và kiến trúc ở Đông Dương thời đó. Ông và đồng nghiệp tìm cách kết hợp kỹ thuật xây dựng phương Tây với những yếu tố hình thức và giải pháp khí hậu học từ kiến trúc bản địa châu Á.
Đằng sau đó có cả lý do thẩm mỹ lẫn lý do chính trị của thời thuộc địa, các nhà nghiên cứu vẫn còn bàn. Nhưng với người xem hôm nay, thứ còn lại là những toà nhà mang một vẻ riêng không giống bên Pháp, cũng không giống đình chùa.
Nhận ra được lối này, bạn sẽ thấy Hà Nội có thêm một lớp lịch sử kiến trúc thú vị mà nhiều người đi qua hằng ngày không để ý.
Một công trình tiêu biểu: bảo tàng có mái ngói tầng tầng
Một ví dụ hay được nhắc là toà nhà hiện là Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ở Hà Nội, phía sau Nhà Hát Lớn. Toà nhà được xây ban đầu làm bảo tàng của Viện Viễn Đông Bác Cổ, thường được gắn với tên Hébrard.
Nhìn từ ngoài, bạn sẽ thấy khối chính có mặt bằng nhiều cạnh, phía trên là một hệ mái ngói nhiều tầng chồng lên nhau, gợi dáng mái chùa, mái tháp. Tường màu vàng, các chi tiết bê tông được làm giả hình con sơn, ô cửa mang hoa văn phương Đông.
Nhưng bên trong là kết cấu bê tông cốt thép, không gian trưng bày rộng theo kiểu bảo tàng châu Âu. Cái mái Á Đông được đặt lên một cơ thể phương Tây, và không nhìn kỹ thì khó thấy đường nối.
Khi đi bảo tàng, bạn hãy dành thời gian đứng ngoài nhìn toà nhà trước khi vào. Chính toà nhà cũng là một hiện vật.
Những chi tiết sinh ra vì nắng và mưa
Kiến trúc Đông Dương đáng chú ý ở chỗ nó không chỉ trang trí cho có dáng Á Đông, mà còn học các giải pháp khí hậu. Mái đua rất sâu, nhô xa ra khỏi tường, che nắng cho cửa sổ và che mưa hắt.
Hành lang chạy quanh công trình như hiên nhà truyền thống, tạo một lớp đệm mát giữa ngoài trời và trong phòng. Trên tường có những lỗ thông gió, ô gió trang trí hoa văn, cho không khí nóng thoát ra, gió lùa vào.
Nhiều toà nhà có tầng mái cao, khoảng trống dưới mái làm lớp cách nhiệt. Cửa sổ thường cao, có chớp gỗ để vừa che nắng vừa cho gió qua.
Khi đi ngang một toà nhà cũ, bạn thử tìm ba thứ: mái đua sâu, hành lang, ô thông gió. Thấy cả ba, có thể bạn đang đứng trước một công trình theo lối Đông Dương, hoặc chịu ảnh hưởng của nó.
Những toà nhà khác bạn có thể gặp
Ngoài bảo tàng, ở Hà Nội còn một số công trình khác thường được xếp vào lối kiến trúc này, như toà nhà chính của Đại học Đông Dương cũ, nay thuộc một trường đại học, và một số trụ sở cơ quan xây vào khoảng cùng thời.
Mình không liệt kê dài, vì nhiều toà nhà nay là cơ quan, không phải lúc nào cũng vào xem được. Nhưng bạn hoàn toàn có thể đứng ngoài đường, ở chỗ được phép, để ngắm phần mái và mặt tiền.
Cũng nên biết rằng kiến trúc kiểu này ảnh hưởng tới nhiều biệt thự, nhà ở thời sau. Bạn có thể gặp những ngôi nhà nhỏ có mái ngói hai tầng, ô thông gió hình chữ thọ, hành lang có lan can con tiện, trộn lẫn yếu tố Tây và ta theo cách rất dân dã.
Tìm những ngôi nhà như vậy trên phố là một trò chơi thú vị cho những buổi đi bộ cuối tuần.
Nhìn lối kiến trúc này với con mắt hôm nay
Kiến trúc Đông Dương thường được nhắc lại khi người ta bàn chuyện làm kiến trúc hiện đại mà mang bản sắc. Nó cho thấy một cách tiếp cận: không bê nguyên mẫu nước ngoài, cũng không sao chép đình chùa, mà học cái lý của khí hậu và cái hồn của hình thức.
Nhưng nó cũng có những tranh luận. Có người thấy nó chỉ là khoác áo Á Đông lên thân phương Tây, mang tính trang trí nhiều hơn. Có người thấy nó là một bước tìm tòi đáng trân trọng. Bạn không cần chọn phe, chỉ cần nhìn kỹ và tự cảm nhận.
Điều mình thấy chắc chắn là những toà nhà này đã sống cùng Hà Nội gần một thế kỷ, chịu nắng mưa, thay đổi công năng, và trở thành một phần của thành phố. Giữ gìn chúng là giữ một lớp ký ức đô thị.
Lần tới đi qua một toà nhà có mái ngói chồng tầng trên tường vàng, bạn thử dừng lại và hỏi: phần nào là ta, phần nào là Tây, và chỗ nào chúng gặp nhau.
Câu hỏi thường gặp
Kiến trúc Đông Dương xuất hiện vào thời gian nào?
Lối kiến trúc này phát triển rõ nhất vào khoảng những năm hai mươi, ba mươi của thế kỷ hai mươi, chủ yếu ở các công trình công cộng do người Pháp xây dựng tại Đông Dương.
Ernest Hébrard là ai?
Ông là kiến trúc sư và nhà quy hoạch người Pháp, từng phụ trách công tác quy hoạch đô thị ở Đông Dương. Tên ông gắn với một số công trình tiêu biểu của lối kiến trúc kết hợp Á Âu ở Hà Nội.
Kiến trúc Đông Dương khác kiến trúc Pháp thuần thế nào?
Kiến trúc Pháp thuần mang nguyên hình thức châu Âu như mái dốc kiểu Pháp, trang trí cổ điển. Kiến trúc Đông Dương thêm mái ngói nhiều tầng, hoa văn phương Đông và các giải pháp khí hậu như mái đua sâu, hành lang, ô thông gió.
Ở Sài Gòn có kiến trúc Đông Dương không?
Có những công trình mang ảnh hưởng kết hợp Á Âu ở Sài Gòn và các thành phố khác, nhưng Hà Nội thường được nhắc tới nhiều nhất với các công trình tiêu biểu của lối này.
Vì sao nên giữ các toà nhà cũ này?
Chúng là tư liệu sống về một giai đoạn lịch sử kiến trúc, đồng thời là phần ký ức của thành phố. Nhiều toà nhà vẫn sử dụng tốt và cho thấy những giải pháp khí hậu đáng học cho kiến trúc hôm nay.
