Xem tranh sơn mài là xem chiều sâu: hình ảnh trong đó không nằm trên bề mặt như tranh sơn dầu, mà nằm chìm bên dưới nhiều lớp sơn trong suốt và hiện lên khi người hoạ sĩ mài. Vì vậy bạn nên đứng lệch sang hai bên, cúi thấp, ngẩng cao, để thấy vàng bạc lóe lên, lớp đen sâu như đáy giếng và những mảng vỏ trứng nứt li ti.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Có lẽ không chất liệu nào khiến người nước ngoài tò mò về hội hoạ Việt Nam bằng sơn mài. Nhưng chính người Việt mình nhiều khi đi qua tranh sơn mài rất nhanh, coi nó như đồ lưu niệm. Tập này mình nói về cách đứng lại trước một tấm sơn mài thật.
Sơn ta: thứ nhựa cây phải chờ trong hơi ẩm mới khô
Tranh sơn mài truyền thống dùng sơn ta, là nhựa của cây sơn, trồng nhiều ở vùng trung du phía Bắc, nổi tiếng nhất là Phú Thọ. Người ta rạch vỏ cây lấy nhựa, để lắng, rồi chế thành nhiều loại sơn khác nhau. Sơn sống có thể gây dị ứng rất nặng, người làm nghề gọi là bị sơn ăn, mẩn ngứa sưng đỏ.
Điều kỳ lạ của sơn ta là nó không khô nhờ nắng gió như sơn thường. Nó cần hơi ẩm và độ ấm vừa phải mới đóng rắn. Vì vậy thợ sơn có buồng ủ ẩm, và mùa nồm miền Bắc lại là mùa thuận cho nghề sơn. Mỗi lớp sơn phải chờ khô rồi mới làm lớp tiếp.
Một tấm tranh sơn mài có thể có hàng chục lớp chồng lên nhau, từ lớp nền bó vóc trên tấm gỗ, các lớp lót, rồi tới các lớp vẽ. Quá trình kéo dài rất lâu, có khi nhiều tháng cho một bức lớn.
Biết điều đó, bạn sẽ nhìn bề mặt bóng loáng kia khác đi. Nó không phải một lớp sơn bóng quét lên cho đẹp, mà là đỉnh của cả một chồng thời gian.
Vì sao gọi là mài, và vì sao hình như hiện lên từ đáy
Với tranh sơn dầu, hoạ sĩ vẽ lớp sau đè lên lớp trước, cái mình thấy là lớp cuối cùng. Với sơn mài thì gần như ngược lại. Hoạ sĩ vẽ, dát vàng bạc, gắn vỏ trứng, rồi phủ sơn lên che kín, rồi mài cho mỏng dần để những gì bên dưới hiện ra.
Mài nông chỗ này, mài sâu chỗ kia, màu và vật liệu bên dưới lộ ra với độ đậm nhạt khác nhau. Một lá vàng mài mỏng thì ánh lên dịu như qua sương, mài lộ hẳn thì rực như kim loại. Đó là lý do người ta nói hoạ sĩ sơn mài vẽ một nửa bằng cọ, nửa kia bằng đá mài và giấy ráp.
Cũng vì vậy mà hoạ sĩ không bao giờ hoàn toàn làm chủ kết quả. Mỗi lần mài là một lần hồi hộp, mài quá tay là mất cả mảng phải làm lại. Có những hiệu quả đẹp xuất hiện bất ngờ mà chính người vẽ không định trước.
Khi xem tranh, bạn thử tìm những chỗ chuyển màu mờ ảo, nơi lớp dưới và lớp trên hoà vào nhau. Đó chính là dấu tay của việc mài, thứ không chất liệu nào khác làm được.
Đen, son, vàng: bảng màu của sơn ta
Bảng màu sơn mài truyền thống khá hạn chế. Màu đen gọi là sơn then, màu đỏ là son, rồi vàng và bạc dát từ lá kim loại mỏng, thêm màu cánh gián là sơn trong ngả nâu vàng. Sau này các hoạ sĩ bổ sung thêm nhiều màu khác, nhưng cái hồn của sơn mài vẫn nằm ở mấy sắc đó.
Cái đen của sơn mài không giống màu đen in trên giấy. Nó sâu và có độ trong, nhìn vào như nhìn xuống mặt nước giếng đêm. Hoạ sĩ dùng nó làm khoảng không, làm bóng đêm, làm nền để mọi màu khác nổi lên.
Màu son thì ấm và đậm, ở cạnh đen tạo thành một cặp rất trang trọng, quen thuộc với người Việt qua hoành phi câu đối trong đình chùa. Vàng bạc thì cho ánh sáng. Một vầng trăng bằng bạc, một mặt nước bằng vàng mài mờ, có thể làm cả tấm tranh phát sáng mà không cần vẽ nguồn sáng nào.
Lần tới, bạn thử đếm xem tấm tranh dùng bao nhiêu màu. Nhiều tấm rất đẹp chỉ dùng ba bốn màu, nhưng nhờ độ mài khác nhau mà mỗi màu có hàng chục sắc độ.
Vỏ trứng, vỏ trai và những vết nứt có chủ ý
Một vật liệu rất đặc trưng là vỏ trứng. Hoạ sĩ dùng vỏ trứng gà, trứng vịt, gắn từng mảnh nhỏ lên mặt tranh, ấn cho nứt thành những ô li ti, rồi phủ sơn và mài. Kết quả là những mảng trắng ngà có vân nứt như mạng nhện, dùng cho áo trắng, mây, tường vôi, mặt người.
Nhìn từ xa, mảng vỏ trứng là một màu trắng. Lại gần, bạn sẽ thấy cả một mặt phẳng được ghép từ hàng trăm mảnh nhỏ, có độ dày mỏng khác nhau. Vỏ trứng mặt trong và mặt ngoài cho hai sắc trắng khác nhau, người làm nghề tận dụng điều đó để tạo sáng tối.
Khảm trai là dùng vỏ trai, vỏ ốc có ánh xà cừ. Khi đổi góc nhìn, xà cừ đổi màu từ trắng sang hồng, sang xanh tím, như cánh bướm. Trong tranh, nó hay được dùng cho hoa, cho chim, cho ánh nước.
Đây là những thứ ảnh chụp không bao giờ chuyển tải được. Bạn phải đứng trước tranh thật, nghiêng người qua lại, mới thấy chúng sống.
Đứng xem một tấm sơn mài như thế nào?
Vì mặt tranh bóng như gương, tranh sơn mài rất kén ánh sáng. Bạn đứng thẳng trước tranh dưới đèn trần, nhiều khi chỉ thấy bóng đèn và bóng chính mình. Hãy lùi lại, đứng lệch sang một bên, rồi đổi sang bên kia. Mỗi góc đứng, vàng bạc và xà cừ ánh lên ở một chỗ khác.
Nếu có dịp xem những tấm sơn mài khổ lớn, như những bức bình phong nhiều tấm ghép lại của Nguyễn Gia Trí, bạn hãy đi chậm dọc theo chiều ngang. Tranh như chuyển động theo bước chân, ánh sáng trượt trên mặt sơn như trên mặt hồ.
Đừng chạm tay vào mặt tranh. Dấu tay và mồ hôi có thể làm mờ lớp bóng. Bảo tàng thường che kính hoặc giăng dây, chính vì sơn mài vừa bền vừa rất dễ tổn thương ở bề mặt.
Và nếu ở nhà bạn có một món đồ sơn mài, dù chỉ là chiếc hộp hay đôi đũa, tối nay thử cầm nó ra gần đèn, xoay chầm chậm. Bạn sẽ thấy cả một chiều sâu mà trước giờ mình vẫn cầm mà không để ý.
Câu hỏi thường gặp
Tranh sơn mài và tranh sơn ta có phải là một không?
Hai cách gọi thường dùng lẫn nhau. Một số người dùng chữ sơn ta để nhấn mạnh chất liệu truyền thống, phân biệt với tranh dùng sơn công nghiệp làm giả hiệu quả sơn mài mà không qua quá trình mài thật.
Làm sao phân biệt sơn mài thật với tranh sơn công nghiệp?
Sơn mài thật có chiều sâu, các lớp màu trong và chuyển sắc khi đổi góc nhìn. Tranh sơn công nghiệp thường bóng đều, phẳng, màu nằm trên bề mặt. Tuy vậy, phân biệt chắc chắn cần người có kinh nghiệm.
Tranh sơn mài có sợ nắng không?
Sơn ta có thể bạc màu và giảm độ bóng nếu để lâu dưới nắng trực tiếp. Nên treo tranh ở chỗ không bị nắng chiếu thẳng và tránh nơi quá khô hay quá nóng.
Sơn mài Việt Nam khác sơn mài Nhật, Trung Hoa thế nào?
Các nước Đông Á đều có truyền thống sơn lâu đời, chủ yếu cho đồ dùng và đồ mỹ nghệ. Điểm đặc biệt của Việt Nam là phát triển sơn mài thành tranh giá vẽ có không gian, ánh sáng như một chất liệu hội hoạ độc lập.
Vì sao làm tranh sơn mài lâu như vậy?
Mỗi lớp sơn phải chờ khô trong điều kiện ẩm phù hợp rồi mới làm lớp sau, và việc mài phải làm từ từ để không làm hỏng những lớp đã có. Một tấm tranh lớn vì thế có thể mất nhiều tháng.
