Một bức tranh trăm tuổi được bảo tàng giữ bằng hai việc khác nhau: bảo quản, tức giữ môi trường ổn định để ngăn hư hỏng, và phục chế, tức can thiệp khi tranh đã hỏng. Người phục chế có thể làm sạch lớp dầu bóng đã ố vàng, gia cố chỗ sơn bong, bù màu vào chỗ mất, nhưng luôn theo nguyên tắc can thiệp ít nhất có thể và dùng vật liệu có thể gỡ ra được sau này.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Khi đứng trước một bức tranh cổ trong bảo tàng, ít ai nghĩ tới những người đã cúi gập lưng hàng tháng trời để nó còn đứng được ở đó. Tập này mình kể về họ, những bác sĩ của tranh.
Bảo quản trước, phục chế sau
Người làm bảo tàng hay nói: cách phục chế tốt nhất là không phải phục chế. Nghĩa là ưu tiên giữ cho tranh không hỏng: nhiệt độ ổn định, độ ẩm ổn định, ánh sáng vừa phải, không bụi, không côn trùng, cầm nắm đúng cách. Đó là bảo quản.
Phục chế chỉ diễn ra khi tranh đã có vấn đề: sơn bong tróc, toan bị rách, lớp dầu bóng ngả màu làm tranh tối hẳn, nấm mốc, vết bẩn, hoặc hư hại từ những lần sửa chữa vụng về trước đó.
Ở xứ nóng ẩm, bảo quản là cuộc chiến hằng ngày. Tranh lụa, tranh giấy, sơn mài, sơn dầu đều có những kẻ thù riêng: mốc, mối, ẩm, nắng. Một trận nồm kéo dài có thể gây hại nhiều hơn mười năm khô ráo.
Vì vậy khi thấy một bức tranh cổ còn đẹp, bạn đang nhìn thấy kết quả của cả hai loại công việc, cái phía trước và cái phía sau tấm tường.
Làm sạch: đi tìm màu dưới lớp ố
Một việc phổ biến của phục chế tranh sơn dầu là làm sạch lớp dầu bóng. Lớp phủ trong suốt này giúp bảo vệ tranh và làm màu sâu hơn, nhưng sau nhiều chục năm nó ngả vàng, nâu, cộng với khói bụi, làm cả bức tranh tối và đục đi.
Người phục chế dùng dung môi chọn lọc, thấm vào bông nhỏ, lăn từng chút một trên mặt tranh, thử trước ở những góc khuất. Họ phải biết dừng đúng lúc, vì quá tay có thể lấy mất cả lớp màu mỏng hoạ sĩ phủ lên trên cùng.
Sau khi làm sạch, có những bức tranh như được sinh ra lần nữa: bầu trời xanh trở lại, da người hồng lên, chi tiết trong bóng tối hiện ra. Nhưng cũng có khi người xem quen với bản cũ thấy bản mới quá tươi, lạ lẫm.
Cuộc làm sạch trần nhà nguyện Sistine của Michelangelo vào cuối thế kỷ hai mươi là ví dụ nổi tiếng: màu sắc rực rỡ hiện ra làm nhiều người kinh ngạc, đồng thời cũng gây ra tranh luận lớn về việc có lấy mất thứ gì của hoạ sĩ hay không.
Can thiệp ít nhất, và phải gỡ ra được
Ngành phục chế hiện đại có vài nguyên tắc rất quan trọng. Thứ nhất, can thiệp ít nhất có thể, chỉ làm những gì thật cần. Thứ hai, vật liệu dùng phải có thể gỡ ra được trong tương lai, để thế hệ sau với kỹ thuật tốt hơn có thể làm lại.
Thứ ba, phần bù vào phải phân biệt được với phần gốc khi nhìn kỹ hoặc qua thiết bị. Ở một số nơi, người ta bù màu bằng những nét gạch nhỏ song song, nhìn xa thì hoà vào tranh, lại gần thì thấy rõ đâu là phần mới.
Những nguyên tắc này là bài học từ những lần phục chế trong quá khứ, khi người ta vẽ đè, sửa theo ý mình, dùng keo không gỡ được, làm tranh mất đi một phần bản gốc vĩnh viễn.
Có một vụ việc được báo chí thế giới nhắc nhiều: một bức bích hoạ nhỏ trong nhà thờ ở Tây Ban Nha bị một người không chuyên tự ý tô lại, khuôn mặt biến dạng hẳn. Câu chuyện vừa buồn cười vừa là lời nhắc: phục chế là nghề, không phải việc tay ngang.
Tia X và những bức tranh giấu dưới tranh
Phục chế viên ngày nay dùng nhiều công cụ khoa học. Chụp tia X có thể cho thấy những lớp sơn bên dưới, nhất là các màu có chì. Chụp hồng ngoại có thể thấy nét phác thảo bằng than chì dưới lớp màu.
Nhờ vậy người ta phát hiện nhiều điều thú vị: hoạ sĩ đã đổi ý, sửa vị trí một cánh tay, xoá một nhân vật, có khi vẽ một bức hoàn toàn khác lên trên một bức cũ để tiết kiệm toan. Những dấu vết đổi ý ấy được giới nghiên cứu rất quý, vì chúng cho thấy quá trình suy nghĩ của hoạ sĩ.
Phân tích mẫu màu nhỏ xíu dưới kính hiển vi còn giúp xác định chất liệu, niên đại, thậm chí phát hiện tranh giả khi thấy loại màu chưa tồn tại vào thời bức tranh được cho là vẽ.
Một bức tranh vì vậy không chỉ là bề mặt bạn thấy. Nó là cả một chồng lớp lịch sử, và người phục chế là người đọc được những lớp ấy.
Bài học cho người giữ tranh ở nhà
Bạn không cần là phục chế viên để giữ tranh ở nhà cho tốt. Treo tranh tránh nắng trực tiếp, tránh bức tường ẩm, tránh gần bếp và máy điều hoà thổi thẳng. Đừng lau tranh sơn dầu bằng khăn ướt hay chất tẩy. Phủi bụi nhẹ bằng chổi lông mềm là đủ.
Với tranh lụa, tranh giấy, nên có kính và treo chỗ dịu sáng. Khi thấy đốm mốc, vết ố, sơn bong, đừng tự sửa. Hãy gói tranh cẩn thận và hỏi người có chuyên môn, các bảo tàng hoặc trường mỹ thuật thường có thể chỉ bạn tới đúng nơi.
Và nếu gia đình có một bức tranh cũ của ông bà, dù không giá trị thị trường, nó vẫn là ký ức. Chụp ảnh lưu lại hiện trạng, ghi lại câu chuyện của nó, giữ nó khô ráo. Đó là một kiểu bảo quản rất đáng làm.
Lần tới đứng trước một bức tranh cổ trong bảo tàng, bạn thử tìm xem có dấu vết phục chế nào không: một vùng màu hơi khác, một đường nứt được gia cố. Đó là chữ ký vô danh của những người đã giữ nó lại cho bạn.
Câu hỏi thường gặp
Phục chế tranh và vẽ lại tranh khác nhau thế nào?
Phục chế cố gắng giữ tối đa phần gốc, chỉ bù những chỗ mất với vật liệu gỡ ra được và phân biệt được. Vẽ lại là thay thế bằng nét của người khác, làm mất giá trị bản gốc, và không được chấp nhận trong phục chế chuyên nghiệp.
Tranh sơn dầu có cần làm sạch định kỳ không?
Không cần làm sạch sâu định kỳ. Chỉ cần giữ môi trường tốt và phủi bụi nhẹ. Việc làm sạch lớp dầu bóng chỉ nên do người phục chế chuyên nghiệp làm khi thật cần.
Học nghề phục chế tranh ở đâu?
Nghề này đòi hỏi kiến thức cả về mỹ thuật, hoá học lẫn lịch sử nghệ thuật. Một số trường mỹ thuật và chương trình đào tạo chuyên sâu trong và ngoài nước có giảng dạy, thường kèm thời gian thực tập dài ở bảo tàng.
Phục chế có làm giảm giá trị tranh không?
Phục chế đúng nguyên tắc giúp kéo dài tuổi thọ và thường giữ giá trị tranh. Phục chế vụng về, vẽ đè, dùng vật liệu không phù hợp mới làm giảm giá trị nghiêm trọng.
Tranh sơn mài bị bong có phục chế được không?
Có thể phục chế nhưng rất khó, cần người hiểu sơn ta và kỹ thuật sơn mài. Không nên tự dán keo, vì có thể làm hỏng thêm và khó sửa về sau.
