Bảo tàng cấm chạm tay vì dầu, mồ hôi, muối trên da người, dù ít ỏi trong một lần chạm, sẽ tích tụ qua hàng nghìn lượt khách và làm hỏng bề mặt hiện vật vĩnh viễn. Còn cấm đèn chớp vì nhiều lý do cùng lúc: ánh sáng tích luỹ làm phai màu những chất liệu nhạy cảm, nhiều tác phẩm có quy định về hình ảnh, và ánh chớp liên tục làm phiền những người đang đứng xem.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Những tấm biển cấm trong bảo tàng đôi khi làm mình thấy khó chịu, như bị nghi ngờ. Tập này mình kể chuyện phía sau những tấm biển ấy, để thấy chúng giống lời nhờ vả hơn là lệnh cấm.
Một cái chạm thì không sao, hàng triệu cái thì có
Tay người lúc nào cũng có một lớp dầu, mồ hôi, muối, dù mình vừa rửa tay. Với một bức tượng đồng, một mảnh gỗ chạm, một tờ giấy cổ, những chất ấy để lại dấu, hút bụi, gây ăn mòn hoặc làm ố theo thời gian.
Một người chạm một lần thì gần như không thấy gì. Nhưng một bảo tàng đông khách có thể đón hàng trăm nghìn lượt mỗi năm. Nếu ai cũng nghĩ mình chạm một chút thôi, bức tượng sẽ nhận hàng trăm nghìn cái chạm.
Bạn có thể thấy bằng chứng ở các tượng đồng ngoài trời nổi tiếng: những chỗ người ta hay xoa để cầu may như mũi, bàn chân, đầu gối thường sáng bóng lên khác hẳn phần còn lại. Lớp gỉ đã bị mài mòn hết.
Với tượng ngoài trời, đó có khi là một phần của văn hoá. Còn với hiện vật cổ trong bảo tàng, đó là tổn thất không lấy lại được.
Ánh sáng là kẻ thù thầm lặng
Ánh sáng làm nhiều chất liệu bị phai màu, giòn, ngả vàng. Tia cực tím gây hại nhiều nhất, nhưng cả ánh sáng thường cũng góp phần. Tác hại này cộng dồn theo thời gian: tổng lượng ánh sáng mà một bức tranh nhận trong đời nó quyết định nó phai bao nhiêu.
Vì vậy những chất liệu nhạy cảm như tranh lụa, tranh giấy, tranh màu nước, vải dệt, ảnh cũ thường được trưng bày ở chỗ ánh sáng rất dịu, có khi tối tới mức mới vào phải chờ mắt quen. Nhiều bảo tàng còn thay phiên, cho tác phẩm nghỉ trong kho một thời gian rồi mới đem ra lại.
Còn đèn chớp máy ảnh thì sao? Thật lòng mà nói, tác hại của từng lần chớp đèn riêng lẻ là chuyện các chuyên gia vẫn còn bàn, có ý kiến cho rằng rất nhỏ. Nhưng hàng nghìn lần chớp mỗi ngày là một lượng ánh sáng không cần thiết, và bảo tàng chọn cách an toàn.
Ngoài ra, ánh chớp lóe lên liên tục trong một phòng tranh yên tĩnh làm hỏng trải nghiệm của mọi người xung quanh. Đó là lý do không kém quan trọng.
Nhiệt độ, độ ẩm và những chiếc tủ kính
Ngoài ánh sáng và bàn tay, hiện vật còn sợ nhiệt độ và độ ẩm thay đổi. Gỗ, giấy, vải, toan vẽ co giãn theo độ ẩm. Co giãn nhiều lần làm sơn bong, gỗ nứt, giấy nhăn. Ở xứ nóng ẩm như Việt Nam, đây là bài toán khó cho mọi bảo tàng, nhất là mùa nồm.
Vì vậy nhiều hiện vật được đặt trong tủ kính, có khi có thiết bị giữ ẩm bên trong. Phòng trưng bày có điều hoà chạy ổn định. Đôi khi bạn thấy những chiếc máy nhỏ đo nhiệt độ độ ẩm đặt kín đáo ở góc phòng.
Ở kho bảo tàng, nơi khách không thấy, điều kiện còn được kiểm soát chặt hơn. Người làm bảo tàng đeo găng tay khi cầm hiện vật, dùng hộp không axit để đựng giấy, kiểm tra côn trùng định kỳ.
Mỗi tấm biển xin đừng chạm, xin đừng dùng đèn là phần nổi của cả một hệ thống chăm sóc âm thầm như thế.
Chụp ảnh được hay không, và vì sao mỗi nơi một khác
Quy định chụp ảnh khác nhau giữa các bảo tàng, và có khi khác nhau giữa các phòng trong cùng một bảo tàng. Có nơi cho chụp thoải mái không đèn, có nơi cấm hẳn, có nơi chỉ cấm ở một số tác phẩm.
Lý do có thể là bảo quản, có thể là bản quyền hình ảnh, nhất là với tác phẩm của nghệ sĩ còn sống hoặc tác phẩm mượn từ bộ sưu tập khác. Có khi là để giữ trật tự, tránh tắc nghẽn trước những tác phẩm nổi tiếng.
Cách đơn giản nhất là đọc biển ở cửa phòng, hoặc hỏi nhân viên. Nếu được chụp, hãy tắt đèn chớp, đừng dùng gậy tự sướng ở chỗ đông, và đừng đứng chắn quá lâu.
Và đôi khi, quy định cấm chụp lại là một món quà: nó buộc mình cất điện thoại, nhìn bằng mắt. Nhiều người kể rằng những bức tranh họ nhớ lâu nhất là những bức họ không được chụp.
Người xem cũng là người giữ di sản
Nghĩ cho cùng, bảo tàng giữ hiện vật không phải cho bảo tàng, mà cho những người sẽ tới xem sau mình, có khi là con cháu mình sau năm mươi năm, một trăm năm. Mỗi cái chạm mình nhịn được là một chút tuổi thọ để dành cho họ.
Bạn có thể giúp bằng những việc nhỏ: giữ khoảng cách với tác phẩm, không dựa vào tủ kính, không mang đồ ăn uống vào phòng trưng bày, nhắc nhẹ trẻ con trong nhà, và báo nhân viên nếu thấy hiện vật có vẻ bị hư hại.
Với trẻ con, thay vì nói cấm, bạn hãy giải thích: tay mình có dầu, chạm nhiều thì bức tượng sẽ bị ố, các bạn nhỏ sau này sẽ không còn được xem nó đẹp như mình. Trẻ thường hiểu rất nhanh.
Lần tới đứng trước tấm biển xin đừng chạm, bạn thử đọc nó như một lời nhờ của những người thợ, hoạ sĩ đã khuất: xin giữ giùm tác phẩm này thêm một chút nữa.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nhân viên bảo tàng đeo găng tay trắng?
Găng tay giúp ngăn dầu và mồ hôi từ tay dính lên hiện vật. Tuy vậy, với một số vật trơn hoặc giấy mỏng, người ta lại dùng găng tay loại khác hoặc tay sạch không găng để cầm chắc hơn.
Tranh sơn dầu có sợ ánh sáng như tranh lụa không?
Tranh sơn dầu bền hơn tranh lụa và tranh giấy, nhưng vẫn có thể bị ảnh hưởng bởi ánh sáng mạnh lâu dài, nhất là lớp dầu bóng và một số màu. Vì vậy bảo tàng vẫn kiểm soát ánh sáng ở mức vừa phải.
Có bảo tàng nào cho chạm vào hiện vật không?
Một số bảo tàng có khu vực cho phép chạm vào bản sao hoặc hiện vật được chọn riêng, đặc biệt cho trẻ em và người khiếm thị. Những khu này luôn có hướng dẫn rõ ràng.
Ở nhà treo tranh có cần tránh ánh sáng không?
Nên tránh nắng chiếu trực tiếp, nhất là với tranh giấy, tranh lụa, ảnh. Có thể dùng kính chống tia cực tím và treo ở chỗ ánh sáng gián tiếp để tranh bền màu hơn.
Nếu lỡ chạm vào hiện vật thì làm gì?
Đừng cố lau, vì có thể làm hỏng thêm. Hãy báo nhân viên bảo tàng để họ kiểm tra. Người làm bảo tàng thường đánh giá cao sự trung thực này.
