Xem múa không cần hiểu câu chuyện, vì múa nói bằng cơ thể chứ không bằng lời. Bạn chỉ cần nhìn bốn thứ: hình dáng cơ thể tạo ra trong không gian, vũ công ở sát sàn hay bay lên cao, chuyển động khớp hay lệch với âm nhạc, và các vũ công đến gần hay rời xa nhau. Cảm giác dâng lên trong bạn khi nhìn những điều ấy chính là cách hiểu đúng nhất, không cần ai giải nghĩa.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Nhiều người ngại xem múa vì sợ không hiểu. Xem kịch còn có lời, xem phim còn có truyện, còn múa thì chỉ có người chuyển động trong ánh đèn. Tập này mình muốn nói rằng chính vì thế mà múa lại là thứ dễ đến với mình nhất.
Múa giống âm nhạc hơn giống truyện
Khi nghe một bản nhạc không lời, bạn không hỏi nó có nghĩa là gì, bạn chỉ cảm thấy vui, buồn, xao xuyến. Múa gần với âm nhạc như vậy. Một số vở múa có câu chuyện rõ ràng, nhưng nhiều vở, nhất là múa đương đại, không kể chuyện mà tạo cảm xúc, tạo hình ảnh.
Vì vậy câu hỏi đầu tiên nên là mình thấy gì, cảm gì, chứ không phải chuyện gì đang xảy ra. Thấy một vũ công cuộn tròn sát sàn rồi từ từ mở ra, bạn có thể thấy sự nảy mầm, sự thức dậy, sự hồi phục sau đau đớn. Không ai bắt bạn phải đúng.
Biên đạo múa, người sáng tác vở múa, thường cố ý để ngỏ ý nghĩa, để mỗi khán giả mang vào trải nghiệm của mình. Đọc giới thiệu vở trước có thể giúp, nhưng cũng có thể để sau, xem bằng mắt trần trước.
Thả lỏng khỏi nỗi lo phải hiểu, bạn sẽ thấy múa dễ chịu hơn nhiều.
Bốn thứ để nhìn: hình, cao thấp, nhịp, khoảng cách
Thứ nhất là hình. Cơ thể vũ công tạo ra đường thẳng, đường cong, góc nhọn, vòng tròn. Thân người duỗi dài như mũi tên cho cảm giác vươn tới, co gập như nắm tay cho cảm giác thu mình, phòng vệ.
Thứ hai là độ cao. Múa sát sàn, lăn, nằm, bò thường gợi trọng lực, mệt mỏi, mặt đất. Bật nhảy, nâng người lên cao gợi tự do, vượt thoát, nhẹ bổng. Một vở múa thường chơi qua lại giữa hai cực này.
Thứ ba là nhịp. Chuyển động trùng khớp với nhạc cho cảm giác hài hoà. Chuyển động lệch nhạc, chậm hơn hoặc nhanh hơn, có khi múa trong im lặng, tạo cảm giác căng, lạ.
Thứ tư là khoảng cách giữa các vũ công. Hai người tiến lại gần, chạm, rời ra, quay lưng. Một người tách khỏi nhóm. Cả nhóm cùng chuyển động như một cơ thể. Chỉ qua khoảng cách, cả một câu chuyện về quan hệ con người hiện ra.
Ba lê và Hồ thiên nga
Ba lê là lối múa cổ điển phương Tây, với những quy tắc rất chặt: đứng trên đầu mũi chân, xoay người, những tư thế duỗi thẳng tuyệt đối. Nó đòi hỏi tập luyện từ nhỏ và cơ thể được rèn như vận động viên.
Vở ba lê nổi tiếng nhất có lẽ là Hồ thiên nga, nhạc của nhà soạn nhạc Nga Tchaikovsky. Câu chuyện về một nàng công chúa bị phù phép thành thiên nga, chỉ được làm người vào ban đêm. Trong nhiều bản dựng, cùng một nữ vũ công đóng cả thiên nga trắng hiền dịu lẫn thiên nga đen quyến rũ, hai vai đối lập hoàn toàn.
Ở màn có thiên nga đen, có một đoạn nữ vũ công xoay tròn trên một chân rất nhiều vòng liền, một trong những đoạn kỹ thuật được khán giả chờ đợi nhất. Khán giả thường vỗ tay ngay sau đó.
Khi xem ba lê, bạn có thể vừa thưởng thức câu chuyện vừa ngưỡng mộ kỹ thuật, như xem một trận đấu đẹp. Không có gì sai khi bạn trầm trồ vì một cú nhảy cao.
Múa đương đại: cơ thể như chính nó
Múa đương đại thì phá nhiều quy tắc của ba lê. Vũ công có thể đi chân trần, ngã xuống sàn, chuyển động như người thường đi bộ, run rẩy, giật cục. Có vở không có nhạc, chỉ có tiếng thở và tiếng chân.
Nhiều người lần đầu xem múa đương đại thấy khó hiểu, thậm chí thấy kỳ cục. Nhưng nó có một sức mạnh riêng: cho thấy cơ thể người như chính nó, với sức nặng, sự mệt mỏi, sự yếu đuối, chứ không chỉ cái đẹp hoàn hảo.
Ở Việt Nam, có những biên đạo và nhóm múa đương đại đưa chất liệu dân gian vào tác phẩm: động tác cấy lúa, gánh gồng, điệu múa của người dân tộc thiểu số, tiếng trống, tiếng cồng chiêng. Xem những vở như vậy, bạn sẽ thấy đời sống quen thuộc hiện ra theo một cách rất lạ.
Khi xem múa đương đại, bạn hãy cho phép mình không hiểu. Chỉ cần ghi nhận: chỗ nào mình thấy căng, chỗ nào thấy đẹp, chỗ nào thấy khó chịu. Đó đã là đọc múa rồi.
Lần đầu đi xem múa
Nếu bạn mới bắt đầu, một buổi diễn múa dân gian hoặc một vở ba lê có câu chuyện quen là lựa chọn dễ chịu. Sau đó mới thử múa đương đại. Nhiều nhà hát lớn ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh có những đêm diễn múa trong năm.
Ngồi ở khoảng giữa hoặc hơi cao một chút, vì múa có rất nhiều đội hình trên sàn mà ngồi quá thấp sẽ không thấy hết. Với múa, nhìn tổng thể quan trọng không kém nhìn từng người.
Sau buổi diễn, thay vì hỏi bạn đi cùng là vở đó nói gì, hãy hỏi đoạn nào làm bạn nhớ nhất, và vì sao. Câu trả lời thường bất ngờ và thú vị hơn nhiều.
Và ở nhà, lần tới nghe một bài nhạc bạn thích, thử nhắm mắt hình dung một cơ thể chuyển động theo nó: lên cao hay xuống thấp, nhanh hay chậm, một mình hay nhiều người. Bạn vừa làm việc của một biên đạo múa.
Câu hỏi thường gặp
Biên đạo múa là gì?
Biên đạo múa là người sáng tác ra các động tác, đội hình và cấu trúc của một vở múa, giống như nhà soạn nhạc với âm nhạc hay nhà biên kịch với kịch.
Vì sao vũ công ba lê đứng được trên đầu ngón chân?
Họ đi giày mũi cứng được thiết kế đặc biệt và tập luyện nhiều năm để cổ chân, bàn chân đủ khoẻ. Đây là kỹ thuật khó, có thể gây chấn thương nếu tập sai cách.
Xem múa có cần biết âm nhạc không?
Không cần. Biết âm nhạc có thể giúp bạn nhận ra mối quan hệ giữa động tác và nhịp, nhưng cảm nhận chuyển động là điều ai cũng làm được tự nhiên.
Múa đương đại và múa hiện đại có khác nhau không?
Hai từ đôi khi được dùng lẫn. Múa hiện đại thường chỉ những trào lưu đầu thế kỷ hai mươi phá cách khỏi ba lê, còn múa đương đại chỉ những tìm tòi gần đây hơn, rất đa dạng về phong cách.
Có nên vỗ tay giữa vở múa không?
Với ba lê cổ điển, khán giả thường vỗ tay sau những đoạn kỹ thuật nổi bật hoặc cuối mỗi đoạn múa. Với múa đương đại, nên chờ tới cuối hoặc theo phản ứng chung của khán phòng.
