Con người đã vẽ từ hàng chục nghìn năm trước, từ khi còn sống bằng săn bắt và hái lượm. Trên vách những hang đá ở châu Âu và châu Á vẫn còn những con bò rừng, ngựa hoang, lợn rừng, tê giác, những bàn tay in bằng đất đỏ và than củi, có hình đẹp tới mức nhà nghiên cứu đầu tiên thấy chúng đã không dám tin là do người tiền sử vẽ.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Ở những tập trước mình xem tranh trong bảo tàng, trên sân khấu, trong phố. Tập này mình lùi lại thật xa, tới những bức tranh đầu tiên mà loài người còn để lại, để hỏi một câu tưởng đơn giản: vì sao con người lại vẽ.
Cô bé ngẩng đầu trong hang Altamira
Có một câu chuyện hay được kể về hang Altamira ở miền bắc Tây Ban Nha, cuối thế kỷ mười chín. Một người đàn ông nghiệp dư đam mê khảo cổ vào hang tìm hiện vật, dẫn theo con gái nhỏ. Trong khi ông cúi xuống đào, cô bé ngẩng đầu lên và kêu lên vì thấy trên trần hang đầy những con bò rừng màu đỏ đen.
Những con bò ấy được vẽ sống động tới mức nhiều nhà khoa học thời đó cho là giả, vì không tin người tiền sử có thể vẽ đẹp như vậy. Phải nhiều năm sau, khi những hang khác được phát hiện, người ta mới thừa nhận.
Điều đặc biệt ở Altamira là người xưa đã tận dụng những chỗ lồi lõm tự nhiên của trần đá để làm thân con vật. Một chỗ phồng lên thành lưng bò, một vết lõm thành bụng. Bức tranh vì vậy có khối thật, như điêu khắc.
Câu chuyện ấy cũng nhắc mình: đôi khi chính sự ngây thơ của một đứa trẻ, ngẩng đầu lên thay vì cúi xuống, lại mở ra một phát hiện lớn.
Lascaux, Chauvet và những con thú biết chạy
Hang Lascaux ở Pháp được mấy cậu thiếu niên tình cờ phát hiện vào giữa thế kỷ hai mươi. Trên vách có hàng trăm hình thú: ngựa, bò rừng, hươu, những con bò khổng lồ dài mấy mét. Nhiều hình có chân chồng lên nhau như đang chạy, gợi chuyển động.
Hang mở cửa cho khách tham quan một thời gian, nhưng hơi thở, mồ hôi, ánh đèn của hàng nghìn người làm nấm mốc phát triển, đe doạ các bức vẽ. Hang buộc phải đóng cửa với công chúng. Ngày nay khách xem những bản dựng lại rất công phu ở gần đó.
Hang Chauvet, cũng ở Pháp, được phát hiện cuối thế kỷ hai mươi, có những bức vẽ được cho là còn cổ hơn Lascaux rất nhiều. Ở đó có những đàn sư tử, tê giác, ngựa vẽ bằng than, với cách tạo khối, tạo chiều sâu khiến người xem hôm nay sửng sốt.
Việc hang Lascaux phải đóng cửa là bài học lớn về bảo tồn, đúng như mình đã nói ở tập về những tấm biển cấm trong bảo tàng.
Bàn tay in trên đá và những bức ở Đông Nam Á
Một hình rất phổ biến trong nghệ thuật hang động là bàn tay. Người xưa đặt bàn tay lên vách đá, rồi thổi bột màu quanh nó, có lẽ bằng miệng hoặc qua một ống nhỏ, để lại hình bàn tay trắng giữa vầng màu đỏ. Cũng có bàn tay in trực tiếp, nhúng màu rồi ấn lên.
Những bàn tay ấy xuất hiện ở nhiều nơi trên thế giới, cách nhau hàng vạn cây số. Đứng trước chúng, người xem hôm nay thường có cảm giác rất lạ: như có ai từ hàng chục nghìn năm trước đang vẫy chào mình.
Không chỉ châu Âu. Ở đảo Sulawesi của Indonesia, các nhà khoa học đã xác định được những bức tranh hang động về động vật và bàn tay có niên đại rất cổ, thuộc loại cổ nhất được biết. Điều đó cho thấy nghệ thuật không phải phát minh của riêng một vùng.
Ở Việt Nam, những hình khắc trên đá như ở bãi đá cổ Sa Pa cũng là dấu vết tạo hình của người xưa, dù niên đại và ý nghĩa của chúng vẫn còn nhiều điều được bàn.
Vẽ bằng gì, và vì sao vẽ trong bóng tối?
Người tiền sử dùng những chất liệu sẵn có: đất son, thổ hoàng cho màu đỏ, vàng, nâu. Than củi và khoáng chất cho màu đen. Họ nghiền thành bột, có thể trộn với nước, mỡ hoặc nhựa. Họ vẽ bằng ngón tay, bằng que, bằng lông thú, hoặc thổi màu.
Một điều khiến các nhà nghiên cứu băn khoăn: nhiều bức nằm sâu trong hang tối, nơi không ai sống, chỉ có thể tới bằng đèn mỡ. Vậy họ vẽ cho ai xem.
Có nhiều giả thuyết: nghi lễ cầu săn bắt được nhiều thú, nghi thức của thầy cúng, kể chuyện truyền đời, đánh dấu lãnh thổ, hoặc đơn giản là niềm vui tạo hình. Có lẽ không có một câu trả lời duy nhất, và có khi mỗi hang một lý do.
Hãy tưởng tượng ánh đèn mỡ lập loè trên vách đá. Những con vật như cử động theo ngọn lửa. Có lẽ đó là buổi chiếu phim đầu tiên của loài người.
Nghệ thuật bắt đầu từ đâu?
Tranh hang động đặt ra một câu hỏi đẹp: nghệ thuật có phải là thứ xa xỉ, chỉ có khi con người đã no đủ không. Những người vẽ trên vách hang sống một cuộc đời rất khắc nghiệt, vậy mà họ vẫn dành thời gian, công sức để vẽ.
Có lẽ nhu cầu tạo hình, kể chuyện bằng hình, để lại dấu vết của mình, đã có trong con người từ rất sớm, cũng như nhu cầu hát, nhảy múa. Nó không phải món trang trí thêm vào đời sống, mà là một phần của việc làm người.
Lần tới thấy một đứa trẻ vẽ nguệch ngoạc lên tường, bạn có thể nhớ tới những bức vách hang. Đứa trẻ ấy đang làm đúng điều tổ tiên xa xôi của chúng ta đã làm: để lại một hình ảnh, để nói rằng mình đã ở đây.
Và nếu có dịp vào một hang động nào đó, bạn hãy thử tắt đèn pin vài giây, rồi bật lên chiếu nghiêng vào vách đá. Bạn sẽ hiểu vì sao người xưa thấy những chỗ lồi lõm kia như những con thú đang chờ được vẽ ra.
Câu hỏi thường gặp
Tranh hang động cổ nhất được biết là bao nhiêu tuổi?
Những bức cổ nhất được xác định có niên đại hàng chục nghìn năm. Con số chính xác thay đổi theo các phát hiện và phương pháp đo mới, nên các nhà khoa học vẫn liên tục cập nhật.
Vì sao tranh hang động tồn tại được lâu như vậy?
Trong hang sâu, nhiệt độ và độ ẩm khá ổn định, ít ánh sáng và gió, nên màu được bảo vệ. Khi con người vào nhiều, sự ổn định ấy bị phá vỡ và tranh nhanh chóng bị đe doạ.
Người tiền sử có vẽ người không?
Có, nhưng ít hơn nhiều so với động vật, và thường được vẽ giản lược hơn. Bàn tay in là dấu vết con người phổ biến nhất trên vách hang.
Có thể xem tranh hang động thật không?
Một số hang mở cửa có giới hạn, một số đã đóng hoàn toàn để bảo tồn và chỉ cho xem bản dựng lại. Bản dựng lại được làm rất công phu, giúp người xem có trải nghiệm gần với thật.
Việt Nam có tranh hang động không?
Việt Nam có một số di tích hình khắc trên đá và dấu vết tạo hình của người xưa, như ở bãi đá cổ Sa Pa. Niên đại và ý nghĩa của nhiều di tích vẫn đang được nghiên cứu.
