Những ngôi nhà ống ở phố cổ Hội An đẹp không phải vì cao to hay cầu kỳ, mà vì chúng vừa tầm người: mặt tiền hẹp, hai tầng thấp, mái ngói âm dương sẫm rêu, nối nhau thành dãy phố đều đặn, và bên trong mỗi ngôi nhà là một khoảng sân nhỏ đón ánh sáng và gió, nối gian buôn bán phía trước với gian ở phía sau. Cái đẹp đến từ tỷ lệ, từ sự lặp lại và từ những khoảng sáng tối nối tiếp.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Phần lớn người tới Hội An mang về những bức ảnh đèn lồng và tường vàng. Tập này mình mời bạn nhìn thêm một lớp nữa: chính những ngôi nhà, cách chúng được dựng, và vì sao đi giữa chúng lại thấy dễ chịu đến vậy.
Một dãy phố vừa tầm người
Hãy đứng ở đầu một con phố cổ và nhìn dọc theo nó. Những ngôi nhà cao gần bằng nhau, phần lớn là một hoặc hai tầng thấp. Mái nối mái, tường nối tường, cửa nối cửa. Không có toà nào đột ngột vươn lên át những toà khác.
Chiều rộng con phố cũng hẹp, vừa đủ để người đi bộ và xe thô sơ qua lại. Tỷ lệ giữa chiều cao nhà và chiều rộng phố tạo ra cảm giác được ôm lấy, không ngột ngạt cũng không trống trải. Đó là lý do đi bộ ở Hội An mãi không thấy mệt.
Các nhà nghiên cứu đô thị hay nói về tỷ lệ vừa tầm người: không gian mà cơ thể ta cảm thấy là của mình. Một quảng trường mênh mông hay một đại lộ hai bên cao ốc thì ấn tượng, nhưng làm người ta thấy nhỏ bé. Phố Hội An thì làm người ta thấy thân thuộc.
Thử so sánh với một con phố mới, nơi nhà cao thấp lởm chởm. Mắt bạn sẽ thấy rõ sự khác nhau ngay cả khi chưa nói được vì sao.
Nhà ống: hẹp ngang, sâu dọc
Nhà phố cổ Hội An thường có mặt tiền hẹp, nhưng kéo rất sâu vào trong, có nhà chạy thông từ phố này ra tới phố ven sông phía sau. Hình dạng đó sinh ra từ đời sống thương cảng: mặt tiền là chỗ quý để buôn bán, ai cũng muốn có một khúc.
Một ngôi nhà điển hình có gian trước để bán hàng, rồi tới gian khách, rồi sân trong, rồi các gian ở, gian bếp, kho phía sau. Mỗi gian một chức năng, nối với nhau theo một trục dọc. Đi từ ngoài vào trong là đi từ ồn ào sang riêng tư.
Khung nhà chủ yếu bằng gỗ, các cột, kèo, xà được chạm trổ, có khi rất tinh xảo ở phần trên cao. Kiến trúc mang dấu ấn giao thoa của người Việt, người Hoa và cả người Nhật từng buôn bán ở đây, thể hiện trong từng chi tiết.
Nếu được vào một ngôi nhà cổ mở cửa cho khách, bạn hãy đi chậm từ cửa trước ra sau. Để ý ánh sáng thay đổi thế nào qua từng gian.
Sân trong: cái giếng của ánh sáng
Chi tiết làm nên linh hồn nhà ống là sân trong, một khoảng trống nhỏ không mái giữa nhà, người ta hay gọi là giếng trời. Ánh sáng rọi thẳng xuống, gió lùa qua, mưa rơi vào chậu cây. Nó là lá phổi của một ngôi nhà vừa hẹp vừa sâu.
Không có sân trong, những gian giữa sẽ tối om và ngột ngạt. Có nó, cả ngôi nhà được chia thành những vùng sáng tối nối tiếp nhau: gian trước sáng từ phố, gian giữa tối dịu, sân trong rực sáng, gian sau lại dịu xuống.
Chính nhịp sáng tối đó làm việc đi qua ngôi nhà trở nên thú vị. Mắt mình được nghỉ ở chỗ tối, được đánh thức ở chỗ sáng. Cây xanh, bể nước, chậu hoa trong sân làm khoảng sáng ấy thành một bức tranh sống.
Bạn hãy thử đứng ở gian tối nhìn ra sân trong. Khung cột gỗ đóng lại khoảng sáng như một khung tranh. Rất nhiều bức ảnh đẹp nhất ở Hội An được chụp từ đúng chỗ đó.
Mái âm dương, mắt cửa và vết lũ trên tường
Ngẩng lên, bạn sẽ thấy mái ngói âm dương: những viên ngói mỏng, cong, lớp ngửa lớp úp xen nhau thành từng hàng. Qua năm tháng, ngói phủ rêu, sẫm lại thành màu nâu xám, tạo nên bề mặt mái rất mềm khi nhìn từ trên cao.
Trên cửa chính của nhiều ngôi nhà có một cặp mắt cửa bằng gỗ, hình tròn hoặc có chạm, gắn ở phía trên khung cửa. Người ta thường giải thích đó là đôi mắt canh giữ ngôi nhà, xua đi điều xấu. Một chi tiết nhỏ mà rất có hồn.
Ở một số nhà, bạn có thể thấy dấu mực nước lũ ghi trên tường hoặc trên cột, đánh dấu những năm nước lên cao. Hội An nằm bên sông, lũ là chuyện quen thuộc, và nhiều nhà được thiết kế để người ta kê đồ lên gác khi nước vào.
Những chi tiết này nhắc mình rằng kiến trúc không chỉ để ngắm. Nó là câu trả lời của người xưa cho khí hậu, cho nghề buôn, cho niềm tin.
Đi phố cổ để thấy kiến trúc, không chỉ thấy đèn lồng
Phố cổ Hội An được công nhận là di sản văn hoá thế giới, và vào buổi tối thì rất đông khách. Muốn thấy kiến trúc, bạn nên đi vào sáng sớm, khi phố còn vắng, cửa hàng chưa bày hàng ra vỉa hè, ánh sáng xiên làm nổi rõ mặt tiền gỗ và rêu trên mái.
Đi chậm, nhìn lên tầng hai, nơi ít bị che bởi hàng hoá. Ở đó bạn sẽ thấy những ô cửa gỗ, lan can, mái hiên nguyên bản hơn. Đứng ở một góc phố, nhìn dãy mái nối nhau chạy xa dần.
Nếu có vé tham quan, hãy vào ít nhất một ngôi nhà cổ để cảm nhận trọn vẹn trục từ trước ra sau. Và nhớ rằng nhiều ngôi nhà vẫn có người ở, nên giữ trật tự, xin phép trước khi chụp người.
Khi rời Hội An, thử nghĩ về ngôi nhà mình đang sống: nó có sân trong không, có góc nào ánh sáng rọi xuống không. Có khi một ý tưởng nhỏ từ nhà ống phố cổ sẽ làm ngôi nhà của bạn dễ chịu hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi là nhà ống?
Vì ngôi nhà có mặt tiền hẹp và kéo dài rất sâu vào trong, giống hình một cái ống. Kiểu nhà này phổ biến ở các khu phố buôn bán cũ của nhiều đô thị Việt Nam.
Ngói âm dương là gì?
Đó là kiểu lợp ngói dùng những viên ngói cong, xếp xen kẽ một hàng ngửa và một hàng úp, khớp vào nhau để thoát nước mưa. Cách lợp này phổ biến ở nhiều công trình cổ miền Trung và miền Bắc.
Mắt cửa có ý nghĩa gì?
Mắt cửa thường được hiểu là đôi mắt bảo vệ ngôi nhà, quan sát và xua đuổi điều xấu. Hình dáng và hoa văn mỗi nhà mỗi khác, có nơi chạm hình âm dương, có nơi hình hoa.
Đi phố cổ Hội An giờ nào để chụp kiến trúc đẹp?
Sáng sớm là lúc phố vắng, ánh sáng xiên và dịu, mặt tiền chưa bị hàng hoá che. Chiều muộn cũng đẹp nhưng thường đông khách hơn.
Nhà cổ Hội An có chịu được lũ không?
Nhiều nhà được dựng với khung gỗ chắc và có gác để kê đồ khi nước lên. Tuy vậy, lũ lặp lại vẫn gây hư hại và là thách thức lớn cho việc bảo tồn phố cổ.
