Múa rối nước là một nghệ thuật sinh ra ở đồng bằng Bắc Bộ: những con rối gỗ diễn trên mặt ao làng, phía sau là một ngôi nhà nhỏ giữa nước gọi là thuỷ đình, nơi nghệ nhân đứng sau tấm mành tre, ngâm mình trong nước, điều khiển con rối bằng những cây sào và hệ dây giấu dưới mặt nước. Người xem chỉ thấy con rối tự bơi, tự múa, tự đánh nhau, và một chú Tễu béo tròn cười toe dẫn chuyện.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Rối nước có lẽ là loại hình sân khấu Việt được khách nước ngoài biết nhiều nhất. Nhưng chính người Việt nhiều khi chỉ xem một lần hồi nhỏ rồi thôi. Tập này mình kể những điều nằm bên dưới mặt nước, để lần tới bạn xem bằng con mắt khác.
Một sân khấu bằng nước
Sân khấu của rối nước là mặt nước. Ở làng, đó là cái ao trước đình hay trước chùa. Giữa ao dựng một thuỷ đình, ngôi nhà nhỏ mái cong, phía trước buông một tấm mành tre. Khán giả đứng ngồi quanh bờ ao.
Mặt nước làm được nhiều việc mà sân khấu đất không làm được. Nó che giấu toàn bộ máy móc điều khiển. Nó phản chiếu ánh sáng, làm con rối lung linh. Nó tạo ra sóng, bọt, tiếng nước vỗ, cho cảnh đánh cá, đua thuyền, rồng phun nước trở nên sống động.
Ngày nay, ở các nhà hát rối nước trong thành phố, người ta làm bể nước trong nhà, dựng thuỷ đình nhỏ trên sân khấu. Nhưng tinh thần vẫn giữ nguyên: nước là sân khấu, mành tre là ranh giới giữa thế giới con rối và thế giới con người.
Nếu có dịp xem rối nước ngoài trời ở làng, bạn sẽ thấy nó khác hẳn: có gió, có tiếng ếch nhái, có trẻ con reo hò, đúng không khí mà loại hình này sinh ra.
Phía sau tấm mành tre
Điều mà khán giả không thấy là các nghệ nhân. Họ đứng trong thuỷ đình, nước ngập tới thắt lưng hoặc ngực, có khi suốt cả buổi diễn. Ngày xưa diễn vào mùa xuân, nước còn lạnh, đó là một công việc rất vất vả.
Con rối được gắn vào đầu một cây sào dài, hoặc nối với một hệ dây và ròng rọc nằm dưới mặt nước. Người ta hay gọi là máy sào và máy dây. Nghệ nhân đẩy sào, giật dây để con rối tiến lui, quay người, giơ tay, gật đầu. Có những con rối cần nhiều người cùng điều khiển.
Cách làm máy rối ở mỗi phường rối là bí mật nghề, ngày xưa chỉ truyền cho người trong phường, có nơi còn thề giữ bí mật. Mỗi phường có những trò riêng, những con rối riêng.
Khi xem, bạn thử để ý một con rối đang làm động tác khó, như người tung lưới hay rồng phun nước, và tưởng tượng có người đang đứng trong nước làm điều đó qua một cây sào dài vài mét. Sự khâm phục sẽ đến ngay.
Con rối gỗ sung và lớp sơn chống nước
Con rối nước thường được tạc bằng gỗ sung, một loại gỗ nhẹ, dễ đục, nổi tốt trên nước. Sau khi tạc, rối được phủ sơn ta nhiều lớp để chống thấm và có màu sắc rực rỡ, bóng loáng dưới ánh sáng.
Hình dáng con rối thường giản lược, mặt tròn, mắt to, nụ cười rộng, động tác ít khớp. Chúng được làm để nhìn từ xa, trên mặt nước, nên nét phải rõ, màu phải tươi.
Nếu có dịp xem rối ở bảo tàng hay trưng bày gần, bạn sẽ thấy nét đục rất dân dã, giống tượng gỗ đình làng, có cái ngộ nghĩnh và chất phác. Thợ làm rối và thợ chạm đình có lẽ cùng một tinh thần.
Mỗi con rối chỉ làm được vài động tác. Cái tài của nghệ nhân là từ vài động tác đơn giản ấy tạo ra cả một màn diễn sinh động.
Chú Tễu và những tích trò
Nhân vật nổi tiếng nhất của rối nước là chú Tễu: cởi trần, bụng phệ, đóng khố, mặt cười hớn hở, tóc để chỏm. Tễu thường xuất hiện đầu buổi diễn để chào khán giả, giới thiệu các trò, và chen giữa các tiết mục để pha trò, bình phẩm.
Tễu giống vai hề trong chèo: một người nông dân lém lỉnh, tinh nghịch, được phép nói những điều người khác không nói. Tiếng nói của Tễu thật ra là của nghệ nhân đứng phía sau, nói to qua tấm mành.
Các tích trò rất gần với đời sống nông thôn: cày bừa, cấy lúa, chăn vịt, đánh cá, câu ếch, rồi tới lễ hội như đua thuyền, múa rồng, múa lân, rước kiệu. Có những tích lịch sử, truyền thuyết như Lê Lợi trả gươm cho rùa thần.
Âm nhạc thường là nhạc chèo với trống, sáo, nhị, có tiếng hát và tiếng pháo. Một buổi rối nước vì thế giống một ngày hội làng thu nhỏ trên mặt ao.
Xem rối nước để thấy cả một làng quê
Rối nước có một lịch sử rất lâu đời. Một tấm bia thời Lý thường được nhắc tới như một trong những ghi chép sớm về trò rối diễn trên nước trong dịp lễ của triều đình. Từ đó tới nay, nó sống chủ yếu nhờ các phường rối ở làng.
Khi đưa con đi xem, bạn hãy kể trước cho con về chú Tễu, về những người đứng sau mành. Sau buổi diễn, cho con đoán xem con rối được điều khiển thế nào. Trẻ con rất thích trò đoán này.
Bạn cũng có thể để ý cách khán giả nước ngoài phản ứng nếu đi xem ở nhà hát trong thành phố. Họ thường bật cười ở những chỗ hài hình thể, giống như với phim Chaplin, vì rối nước nói bằng hành động nhiều hơn lời.
Và lần tới đi qua một cái ao làng, bạn thử tưởng tượng một thuỷ đình giữa ao, tiếng trống vang lên, chú Tễu bơi ra chào. Ao làng nào ở Bắc Bộ cũng có thể là một sân khấu.
Câu hỏi thường gặp
Múa rối nước có từ bao giờ?
Múa rối nước có lịch sử rất lâu đời ở đồng bằng Bắc Bộ. Một tấm bia thời Lý thường được nhắc tới như dấu vết ghi chép sớm, nhưng niên đại khởi nguồn chính xác vẫn là chuyện các nhà nghiên cứu bàn.
Nghệ nhân rối nước có phải ngâm nước suốt buổi diễn không?
Có, họ đứng trong nước phía sau mành tre suốt thời gian diễn. Ngày nay ở nhà hát có thể có đồ bảo hộ chống nước, nhưng công việc vẫn đòi hỏi sức khoẻ và sự bền bỉ.
Vì sao con rối không bị chìm?
Rối được làm bằng gỗ sung nhẹ và nổi tốt, lại được phủ nhiều lớp sơn chống thấm. Hệ sào và dây cũng giúp giữ thăng bằng cho con rối trên mặt nước.
Chú Tễu có ý nghĩa gì?
Chú Tễu là hình ảnh người nông dân vui tính, lạc quan, hóm hỉnh. Tễu dẫn chuyện, pha trò và đôi khi châm biếm những thói hư tật xấu trong làng.
Trẻ mấy tuổi thì có thể đi xem rối nước?
Trẻ mẫu giáo đã có thể xem và thích các trò rối nước vì màu sắc và chuyển động. Buổi diễn thường không dài, nhưng tiếng trống và pháo có thể to, nên bạn hãy chọn chỗ ngồi phù hợp cho trẻ nhỏ.
