Xem gốm Việt là nhìn men trước rồi mới nhìn hoa văn: men ngọc xanh trong như nước hồ thời Lý Trần, gốm hoa nâu mộc mạc vẽ màu nâu trên nền ngà, gốm hoa lam vẽ màu xanh dưới lớp men bóng của Chu Đậu, Bát Tràng. Và nếu được phép, hãy lật chiếc bát lên nhìn chân đế, nơi lộ ra phần đất nung mộc, bạn sẽ thấy xương gốm và dấu tay người thợ.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Gốm là thứ nghệ thuật gần mình nhất, ngày nào cũng cầm trong tay qua chiếc bát cơm, chén trà. Tập này mình rủ bạn nhìn những thứ quen thuộc ấy như nhìn một tác phẩm, và đi qua vài dòng gốm lớn của người Việt.
Men là làn da của gốm
Men là lớp thuỷ tinh mỏng phủ trên mặt gốm, tạo ra khi nung ở nhiệt độ cao. Nó làm gốm không thấm nước, bóng, và cho gốm màu sắc. Với người sành gốm, men là thứ được nhìn đầu tiên, như nhìn làn da của một người.
Men có thể trong hay đục, dày hay mỏng, bóng hay mờ. Có men chảy xuống thành giọt ở chân bình. Có men rạn thành những vết nứt li ti như mạng nhện, cố ý tạo ra khi nguội. Mỗi đặc điểm kể chuyện về đất, về lò, về nhiệt độ nung, về tay nghề.
Khi xem gốm trong tủ kính bảo tàng, bạn hãy cúi xuống để ánh đèn phản chiếu trên mặt men. Bạn sẽ thấy độ sâu, những bọt khí nhỏ, những chỗ men dày mỏng khác nhau.
Với chiếc bát ở nhà, bạn có thể nghiêng nó dưới đèn và làm y như vậy. Chiếc bát quen bỗng có thêm nhiều điều để nhìn.
Men ngọc và gốm hoa nâu thời Lý Trần
Thời Lý Trần, gốm Việt có những dòng rất đẹp. Gốm men ngọc có màu xanh ngả lục nhạt, trong như ngọc, thường có hoa văn khắc chìm dưới men như hoa sen, hoa cúc. Men đọng ở chỗ khắc sâu thành màu đậm hơn, làm hoa văn hiện lên nhẹ nhàng.
Gốm hoa nâu là một dòng rất riêng của người Việt thời này: nền men trắng ngà, hoa văn vẽ hoặc khắc tô màu nâu sẫm. Những chiếc thạp, bình lớn vẽ hoa sen, hoa cúc, chim, người, voi, với nét khoẻ, phóng khoáng.
Gốm hoa nâu được nhiều nhà nghiên cứu coi là thể hiện tinh thần mạnh mẽ, phóng túng của thời đại, khác hẳn vẻ tinh tế nhẹ nhàng của men ngọc. Hai dòng gốm cùng thời mà như hai tính cách.
Nếu có dịp xem ở các bảo tàng lịch sử lớn, bạn hãy đặt chúng cạnh nhau trong đầu: một bên trong và mát, một bên ấm và mạnh.
Gốm hoa lam: màu xanh dưới lớp men
Gốm hoa lam là loại gốm vẽ hoa văn bằng màu xanh lam lên xương gốm, rồi phủ men trong và nung. Hoa văn nằm dưới men nên bền màu, không phai. Ở Việt Nam, gốm hoa lam phát triển mạnh từ khoảng thế kỷ mười bốn, mười lăm trở đi.
Chu Đậu, một làng gốm ở Hải Dương, là trung tâm nổi tiếng. Gốm Chu Đậu từng được buôn bán đi xa qua đường biển. Có một chiếc bình gốm hoa lam nổi tiếng của Việt Nam lưu giữ ở một bảo tàng tại Thổ Nhĩ Kỳ, trên đó có dòng chữ ghi năm làm và tên người vẽ, một chứng cứ quý cho lịch sử gốm Việt.
Bát Tràng ở ven sông Hồng, gần Hà Nội, là làng gốm lâu đời còn sôi động tới nay, làm cả gốm hoa lam, men rạn, men nâu. Đi Bát Tràng, bạn có thể xem cách người thợ vẽ hoa lam, tay đưa nhanh mà nét vẫn đều.
Hoa văn hoa lam rất phong phú: hoa sen, mẫu đơn, cúc, chim, cá, rồng, phong cảnh, người. Nét vẽ phóng khoáng, nhanh, có khi rất thoát, gần với lối vẽ mực.
Lật chiếc bát lên: chân đế nói gì
Một mẹo của người chơi gốm là xem chân đế, phần vòng tròn dưới đáy mà bát đặt xuống bàn. Ở nhiều đồ gốm cổ, chân đế không phủ men, để lộ xương gốm mộc. Màu đất, độ mịn, cách gọt chân đế cho biết nhiều về lò gốm, thời kỳ.
Bạn có thể thấy dấu vết của bàn xoay, những vòng tròn đồng tâm. Có khi thấy những vết kê khi nung, do người ta xếp chồng bát lên nhau trong lò. Đó là những dấu vết của quy trình làm gốm, không phải lỗi.
Cầm một chiếc bát lên tay, bạn còn cảm được độ nặng, độ dày thành bát. Gõ nhẹ, nghe tiếng trong hay đục. Gốm là nghệ thuật của tay và tai, không chỉ của mắt.
Ở bảo tàng thì không được cầm, nhưng ở làng gốm hay ở nhà, bạn hãy thử. Tối nay, lật chiếc bát cơm nhà mình lên, nhìn xem chân đế của nó kể gì.
Những làng gốm còn sống
Ngoài Bát Tràng, Việt Nam còn nhiều làng gốm với tính cách riêng. Phù Lãng ở Bắc Ninh nổi tiếng với men da lươn màu nâu vàng. Thổ Hà cũng ở Bắc Ninh có gốm sành nâu. Ở miền Nam có gốm Biên Hoà với men xanh đồng đặc trưng.
Đặc biệt có gốm của người Chăm ở làng Bàu Trúc, Ninh Thuận, được làm hoàn toàn bằng tay, không dùng bàn xoay: người thợ đi vòng quanh khối đất để vuốt thành hình, rồi nung lộ thiên bằng rơm, củi. Mỗi chiếc bình mang dáng vẻ mộc mạc, ấm áp, không cái nào giống cái nào.
Mỗi làng gốm gắn với đất ở đó, củi ở đó, cách nung ở đó. Gốm vì thế là một thứ nghệ thuật rất gắn với nơi chốn.
Lần tới đi du lịch, nếu gần một làng gốm, bạn hãy ghé vào, xem người thợ làm, và mua một chiếc chén nhỏ. Uống trà bằng chiếc chén ấy, bạn sẽ nhớ cả một vùng đất.
Câu hỏi thường gặp
Gốm, sành và sứ khác nhau thế nào?
Nói đơn giản, sứ nung ở nhiệt độ cao nhất, xương trắng, mỏng, có thể hơi trong. Sành nung khá cao, xương cứng, không thấm nước. Gốm là từ chung, có khi chỉ đồ đất nung ở nhiệt độ thấp hơn.
Men rạn được tạo ra thế nào?
Men rạn hình thành khi lớp men và xương gốm co lại khác nhau lúc nguội, làm mặt men nứt thành những đường nhỏ. Thợ gốm điều chỉnh công thức men để tạo vết rạn theo ý muốn.
Làm sao phân biệt gốm cổ thật với gốm giả cổ?
Rất khó với người không chuyên, vì gốm giả cổ ngày càng tinh vi. Cần xem xương gốm, men, chân đế, dấu vết thời gian, và thường phải nhờ chuyên gia giám định.
Gốm hoa lam Việt Nam có giống gốm Trung Hoa không?
Gốm hoa lam Việt có giao lưu với gốm Trung Hoa, nhưng nét vẽ thường phóng khoáng hơn, hoa văn mang dấu ấn riêng. Người sành gốm có thể nhận ra sự khác biệt qua men, xương và cách vẽ.
Có thể đi tham quan làng gốm nào gần Hà Nội?
Bát Tràng ở ngoại thành Hà Nội là làng gốm dễ tới nhất, có nhiều xưởng cho khách xem và thử làm gốm. Phù Lãng ở Bắc Ninh cũng là một lựa chọn cho người thích gốm mộc mạc.
