Tranh Hàng Trống là dòng tranh dân gian của phố phường Hà Nội, khác tranh Đông Hồ ở cách làm: chỉ in nét đen bằng ván khắc, còn màu thì người thợ tô bằng bút lông, có chỗ đậm chỗ nhạt chuyển rất mềm, màu tươi và rực hơn. Đề tài cũng khác: Đông Hồ là làng quê, đàn lợn đàn gà, còn Hàng Trống thiên về tranh thờ, tranh Tố nữ, cá chép trông trăng, hợp với gu của người thị thành.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Tập trước mình về làng Đông Hồ bên sông Đuống. Tập này mình đi vào phố cổ Hà Nội, tới con phố mà tên của nó đã thành tên một dòng tranh. Hai dòng tranh đặt cạnh nhau sẽ cho bạn thấy làng và phố xưa nhìn cái đẹp khác nhau thế nào.
In nét rồi tô tay: khác biệt cốt lõi
Ở Đông Hồ, mỗi màu có một ván khắc, tờ tranh đi qua nhiều lần in. Ở Hàng Trống, người thợ chỉ in một lần, bằng ván khắc nét đen, để có đường viền của hình. Sau đó, toàn bộ màu được tô bằng tay, từng mảng, bằng bút lông.
Vì tô tay nên màu có thể chuyển dần từ đậm sang nhạt trong cùng một mảng, kỹ thuật này hay được gọi là vờn màu. Một chiếc áo có thể đậm ở nếp gấp và nhạt dần ra mép, tạo cảm giác có khối, mềm mại hơn nhiều so với mảng màu phẳng của Đông Hồ.
Cũng vì tô tay nên mỗi bức Hàng Trống, dù cùng một ván nét, vẫn khác nhau chút ít tuỳ người tô. Nó gần với tranh vẽ hơn là tranh in.
Khi xem, bạn hãy tìm chỗ màu chuyển đậm nhạt. Thấy được vờn màu, bạn gần như chắc chắn đang nhìn một bức Hàng Trống.
Màu phẩm tươi và giấy khác
Tranh Hàng Trống thường dùng màu phẩm, rực rỡ hơn màu cây cỏ của Đông Hồ: đỏ tươi, xanh lam, xanh lục, hồng, vàng. Nền thường là giấy dó hoặc giấy xuyến chỉ không quét điệp, nhiều khi được nhuộm màu nền trước.
Kết quả là tranh Hàng Trống trông sáng, rực, nhiều sắc độ, có vẻ sang hơn, hợp với nhà phố. Tranh Đông Hồ thì trầm, mộc, ấm, hợp với vách nhà quê. Hai bảng màu như hai giọng nói: một giọng phố phường lanh lảnh, một giọng làng quê trầm ấm.
Nét in của Hàng Trống cũng thường mảnh và cầu kỳ hơn, với nhiều chi tiết hoa văn, nếp áo, lá cây. Ván khắc phải rất tinh mới in được nét như vậy.
Nếu đặt hai bức cạnh nhau, chỉ cần nhìn màu và nét là bạn phân biệt được ngay, kể cả khi không biết gì thêm.
Tranh thờ: Ngũ Hổ và những bức treo trên điện
Một mảng lớn của Hàng Trống là tranh thờ, phục vụ tín ngưỡng của người dân. Bức Ngũ Hổ là một ví dụ rất nổi tiếng: năm con hổ năm màu, tượng trưng cho năm phương, con ở giữa màu vàng, xung quanh là các con màu đỏ, xanh, trắng, đen. Tranh thường được thờ ở các điện, phủ.
Hổ trong tranh không hung dữ kiểu tả thực, mà vừa oai vừa ngộ, mắt tròn, râu vểnh, thân có vằn cách điệu. Người xem vừa thấy uy nghiêm vừa thấy gần gũi.
Ngoài ra còn những bức thờ các vị thần, các mẫu trong tín ngưỡng thờ Mẫu, với màu sắc rực rỡ, áo mũ cầu kỳ. Những bức này cần được nhìn với sự tôn trọng như một vật thờ, không chỉ như món đồ trang trí.
Khi gặp tranh thờ ở đền phủ, bạn hãy quan sát mà không chạm vào, không tự tiện chụp ảnh nếu chưa xin phép.
Tố nữ và cá chép trông trăng
Hàng Trống cũng có những bức tranh trang trí rất được yêu thích. Bộ tranh Tố nữ vẽ những thiếu nữ thời xưa, áo mớ ba mớ bảy, tóc vấn, tay cầm nhạc cụ như đàn, sáo, phách. Thường đi thành bộ bốn bức để treo cạnh nhau. Dáng người thon dài, mặt trái xoan, vẻ đẹp kín đáo của phụ nữ thị dân xưa.
Bức Lý ngư vọng nguyệt vẽ con cá chép uốn mình hướng lên vầng trăng, quanh là rong rêu, sóng nước. Cá chép trong văn hoá Việt gắn với ý vượt vũ môn hoá rồng, mong đỗ đạt thành danh, nên tranh được nhiều nhà có con đi học treo.
Những bức này cho thấy thị hiếu của người phố: thích vẻ thanh lịch, ước mong học hành đỗ đạt, thích cái đẹp tinh tế. Khác với mong ước được mùa, đông con của người làng trong tranh Đông Hồ.
Hai dòng tranh vì thế không chỉ khác kỹ thuật mà còn khác cả ước mơ của người treo chúng.
Còn những dòng tranh khác nữa
Ngoài Đông Hồ và Hàng Trống, Việt Nam còn những dòng tranh dân gian khác. Tranh làng Sình ở Huế là tranh thờ cúng, in trên giấy rồi tô màu, dùng để đốt trong nghi lễ. Tranh Kim Hoàng ở vùng Hà Tây cũ in trên giấy đỏ, giấy hồng, từng gần như thất truyền.
Mỗi dòng gắn với một vùng đất, một nhu cầu, một lớp người dùng. Đặt chúng cạnh nhau, bạn sẽ thấy một bức tranh lớn hơn về đời sống tinh thần của người Việt xưa: lo cho mùa màng, cầu cho con cháu, thờ cúng thần linh, mong đỗ đạt.
Phố Hàng Trống ở Hà Nội ngày nay không còn là phố làm tranh như xưa, chỉ còn số ít nghệ nhân giữ nghề và phục dựng các bản tranh cũ. Việc bảo tồn dòng tranh này cũng được nhiều người quan tâm.
Lần tới gặp một bức tranh dân gian, bạn thử hỏi ba câu: in hết hay in nét rồi tô, màu trầm hay rực, đề tài làng hay phố. Ba câu trả lời sẽ dẫn bạn về đúng quê của bức tranh.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gọi là tranh Hàng Trống?
Tên gọi lấy theo khu phố Hàng Trống và vùng lân cận ở Hà Nội, nơi xưa kia có nhiều gia đình làm và bán loại tranh này. Ngày nay tên gọi dùng để chỉ cả dòng tranh.
Vờn màu là gì?
Vờn màu là kỹ thuật tô màu chuyển dần từ đậm sang nhạt trong cùng một mảng, làm hình có cảm giác khối và mềm mại. Đây là một đặc điểm nổi bật của tranh Hàng Trống.
Tranh Ngũ Hổ có ý nghĩa gì?
Năm con hổ năm màu tượng trưng cho năm phương, được cho là có sức trấn giữ, bảo vệ. Tranh thường được thờ trong các điện, phủ của tín ngưỡng dân gian.
Có thể mua tranh Hàng Trống ở đâu?
Bạn có thể tìm tới các nghệ nhân còn giữ nghề ở Hà Nội hoặc các trung tâm văn hoá, bảo tàng có bán bản làm thủ công. Nên hỏi rõ về cách làm để phân biệt với bản in công nghiệp.
Tranh làng Sình có gì khác?
Tranh làng Sình ở Huế chủ yếu dùng trong thờ cúng, sau nghi lễ thường được đốt đi. Vì vậy nó mộc mạc, giản dị hơn, gắn với đời sống tâm linh của người dân miền Trung.
