Tranh làm mình buồn hay vui phần lớn nhờ màu: nhóm màu nóng như đỏ, cam, vàng thường kéo cảm giác lại gần, ấm áp, sôi động, còn nhóm màu lạnh như lam, lục, tím thì đẩy ra xa, làm lặng đi, có khi buồn. Nhưng màu không tự mang cảm xúc một mình, nó còn tuỳ độ đậm nhạt, độ rực, và màu nào đứng cạnh nó.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Tập này mình nói chuyện màu, nhưng không phải chuyện pha màu như lớp vẽ. Mình nói về phía người xem: vì sao có bức tranh nhìn vào thấy lòng chùng xuống, có bức thấy muốn mở cửa sổ ra hít thở.
Vì sao màu đỏ thấy gần, màu xanh thấy xa?
Hãy nhớ lại một buổi chiều nhìn dãy núi ở xa. Núi gần nhất màu xanh lục đậm, núi sau nhạt hơn, ngả lam, núi xa nhất gần như tan vào màu trời. Không khí giữa mình và núi làm màu lạnh đi và nhạt đi. Từ trải nghiệm đó, mắt người quen coi màu lam nhạt là màu của khoảng cách.
Ngược lại, những thứ ở gần, sát mặt mình thường đậm và ấm: ngọn lửa bếp, mặt người ửng nắng, quả chín. Nên khi hoạ sĩ đặt một mảng đỏ cam lên tranh, nó gần như nhô ra phía người xem, còn mảng xanh lam lùi về phía sau.
Hoạ sĩ dùng điều này để tạo chiều sâu mà không cần vẽ đường phối cảnh. Một chiếc áo đỏ ở tiền cảnh, phía sau là cánh đồng xanh và bầu trời lam, thế là đủ ba lớp xa gần.
Lần tới xem một bức phong cảnh, bạn thử để ý xem màu ấm nằm ở đâu và màu lạnh nằm ở đâu. Thường bạn sẽ thấy chúng chia nhau tiền cảnh và hậu cảnh một cách có chủ ý.
Thời kỳ xanh của Picasso: khi một màu thành tâm trạng
Trước khi nổi tiếng với những khuôn mặt bị bẻ thành nhiều mảnh, Picasso thời trẻ có vài năm đầu thế kỷ hai mươi vẽ gần như toàn bằng các sắc xanh lam. Giai đoạn đó được gọi là thời kỳ xanh. Nhân vật là người nghèo, người mù, người mẹ ôm con, những người ăn xin gầy gò.
Người ta thường gắn thời kỳ này với nỗi buồn sau cái chết của một người bạn thân của ông, và với những năm tháng túng thiếu ở Paris. Mình không biết chắc trong lòng hoạ sĩ khi đó thế nào, nhưng điều chắc chắn là người xem đứng trước những bức này hầu như đều thấy lạnh, lặng và cô độc.
Điều thú vị là cùng một màu xanh, nếu nhạt, trong, có nắng thì lại thành màu của biển mùa hè, rất vui. Cái buồn trong tranh Picasso thời kỳ đó đến từ màu xanh tối, đục, gần như không có màu ấm nào chen vào để cứu.
Vài năm sau, tranh ông chuyển sang các sắc hồng, cam đất, nhân vật là diễn viên xiếc, người làm trò. Chỉ đổi bảng màu, không khí tranh đổi hẳn. Đó là cách nhanh nhất để thấy màu nặng tới mức nào trong cảm xúc của một bức tranh.
Cặp màu đứng cạnh nhau làm nhau rực lên
Có những cặp màu khi đặt sát nhau thì cả hai đều rực hơn: đỏ với lục, cam với lam, vàng với tím. Người học vẽ gọi đó là màu bổ túc. Với người xem, chỉ cần biết rằng chỗ nào trong tranh có hai màu này chạm nhau là chỗ có sự căng, sự rung.
Van Gogh rất thích khai thác điều này. Trong thư gửi em trai, ông có kể về bức tranh một quán cà phê ban đêm, rằng ông muốn dùng màu đỏ và màu xanh lục để diễn tả những đam mê dữ dội của con người. Trần đỏ, bàn xanh, đèn vàng chói, nhìn lâu có cảm giác bức bối, khó thở.
Ngược lại, khi màu đứng cạnh nhau là họ hàng gần, như lục với lam, vàng với cam, bức tranh êm và dịu hơn. Các bức phong cảnh làng quê yên ả thường dùng lối này, chuyển màu nhẹ như hơi thở.
Vì vậy cùng một cảnh, hai hoạ sĩ có thể cho bạn hai cảm giác ngược nhau, chỉ vì người này cho màu va nhau, người kia cho màu hoà nhau.
Độ rực và độ đậm nhạt: hai thứ hay bị quên
Khi nói màu, mình hay chỉ nghĩ tới tên màu: đỏ, xanh, vàng. Nhưng có hai thứ khác quan trọng không kém. Một là độ rực, màu tươi như vừa bóp ra khỏi tuýp hay đã ngả xám, ngả đục. Hai là độ đậm nhạt, màu gần với trắng hay gần với đen.
Một bức tranh dùng toàn màu ấm nhưng đã bị pha xám thì không vui chút nào, nó giống buổi chiều mưa phùn ở một căn bếp cũ, ấm mà buồn. Một bức dùng màu lạnh nhưng sáng và rực thì lại rất tươi, như một buổi sáng biển.
Có một mẹo để thấy độ đậm nhạt: bạn nheo mắt lại khi nhìn tranh. Màu mờ đi, chỉ còn các mảng sáng tối. Nhiều bức tranh rất nhiều màu nhưng khi nheo mắt lại thì chỉ còn ba bốn mảng lớn, và chính các mảng đó quyết định bố cục.
Nếu chụp một bức tranh rồi chuyển ảnh sang đen trắng, bạn cũng sẽ thấy điều này. Tranh nào vẫn đẹp khi mất màu thường là tranh được dựng rất chắc về sáng tối.
Màu cũng mang ý nghĩa văn hoá, không chỉ cảm xúc
Phải nói thêm một điều: cảm xúc của màu không hoàn toàn giống nhau giữa các nền văn hoá. Với người Việt, đỏ là màu Tết, màu cưới, màu may mắn. Trắng lại gắn với tang lễ. Trong khi ở nhiều nước phương Tây, váy cưới màu trắng, và màu đen mới là màu tang.
Nên khi xem tranh dân gian Việt như tranh Đông Hồ, bạn đừng đọc màu đỏ là dữ dội như với tranh Van Gogh. Đỏ ở đó là vui, là hội, là ước mong phát đạt. Màu vàng trong tranh thờ và đồ thờ thì gắn với sự tôn quý.
Hiểu điều đó giúp mình tránh đọc sai. Có những bức tranh mà cảm giác đầu tiên của mình đến từ thói quen văn hoá của chính mình, không phải từ ý hoạ sĩ.
Một việc nhỏ cho lần tới: đứng trước một bức tranh, bạn thử nói to lên ba từ tả cảm giác trước khi đọc bất cứ thông tin nào. Rồi tìm xem màu nào, độ rực nào, cặp màu nào trong tranh đã gây ra ba từ đó. Bạn sẽ ngạc nhiên vì mình đọc màu giỏi hơn mình tưởng.
Câu hỏi thường gặp
Màu nào được coi là trung tính trong tranh?
Các màu xám, nâu đất, be và những màu đã bị pha nhạt độ rực thường được coi là trung tính. Chúng làm nền để các màu rực hơn nổi lên, và giúp mắt nghỉ giữa những chỗ căng.
Người mù màu xem tranh có cảm nhận khác không?
Có, một số cặp màu như đỏ và lục có thể khó phân biệt với họ. Nhưng độ đậm nhạt, bố cục và nét vẫn đọc được, nên họ vẫn có thể thưởng thức tranh theo cách riêng.
Vì sao ảnh chụp tranh trên mạng có màu khác tranh thật?
Màn hình mỗi máy hiển thị màu khác nhau, ánh đèn lúc chụp cũng khác, và máy ảnh hay tự chỉnh cho tươi hơn. Màu tranh thật thường trầm hơn, nhiều sắc độ hơn so với ảnh.
Hoạ sĩ có chọn màu theo cảm xúc của mình lúc vẽ không?
Đôi khi có, nhưng nhiều hoạ sĩ chọn màu rất có tính toán, vẽ nháp, thử màu nhiều lần. Cảm xúc người xem nhận được là kết quả của tính toán đó chứ không chỉ là tâm trạng bộc phát.
Tranh đen trắng có kém cảm xúc hơn tranh màu không?
Không hẳn. Tranh khắc gỗ, tranh mực, ký hoạ chì có thể rất mạnh vì chúng dồn hết sức nặng vào nét và sáng tối. Mất màu đôi khi lại làm cảm xúc tập trung hơn.
