Mắt thẩm mỹ không phải thứ trời cho sẵn, nó luyện được bằng những thói quen rất nhỏ mỗi ngày: để ý ánh sáng thay đổi trên một bức tường, tìm khung hình đẹp trong những cảnh bình thường, mỗi tuần xem thật chậm một tác phẩm, tập gọi tên cảm giác của mình bằng lời, và đặt hai thứ cạnh nhau để so. Không cần trường mỹ thuật, chỉ cần một chút chú ý.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Đây là tập cuối của chuỗi đầu tiên, và mình muốn gói lại tất cả những gì đã nói về tranh, tượng, kiến trúc, phim, sân khấu thành vài thói quen mang theo được mỗi ngày, kể cả những ngày không đi bảo tàng.
Thói quen thứ nhất: nhìn ánh sáng
Mỗi ngày, hãy dành một phút để ý ánh sáng. Buổi sáng nắng xiên qua cửa sổ in hình song cửa lên sàn. Buổi trưa bóng cây đổ thành những đốm tròn trên mặt đường. Buổi chiều tường nhà ngả vàng rồi ngả hồng. Ánh đèn quán ăn hắt lên mặt người.
Đó là thứ các hoạ sĩ Ấn tượng dành cả đời để vẽ, thứ Rembrandt và Caravaggio dùng để kể chuyện, thứ kiến trúc sư tính toán khi khoét một giếng trời. Và nó miễn phí, có mặt mỗi ngày quanh mình.
Bạn không cần chụp ảnh, chỉ cần nhìn và tự nói thầm: ánh sáng đến từ đâu, nó ấm hay lạnh, nó làm vật nào nổi lên. Vài tuần sau, bạn sẽ nhận ra mình bắt đầu thấy những thứ trước đây hoàn toàn vô hình.
Đây là bài tập nền của mọi bài tập khác. Người nhìn được ánh sáng thì nhìn được tranh, ảnh, phim, kiến trúc tốt hơn hẳn.
Thói quen thứ hai: tìm khung hình
Khi đứng chờ đèn đỏ, xếp hàng, ngồi quán, hãy thử tìm một khung hình đẹp trong cảnh trước mặt, như thể bạn là nhiếp ảnh gia hay hoạ sĩ. Một góc cửa sổ có chậu cây, một người bán hàng dưới tán ô, một mảng tường có bóng lá.
Bạn có thể dùng hai bàn tay làm khung chữ nhật, đưa lên mắt, dịch qua dịch lại. Hỏi mình: điểm nhấn ở đâu, đường dẫn mắt đi về đâu, cần bỏ bớt cái gì ra ngoài khung. Đó chính là những gì mình đã bàn ở tập về bố cục.
Việc này luyện cho mắt thói quen sắp xếp, chọn lọc. Dần dần bạn sẽ nhận ra cảnh nào có bố cục tự nhiên, cảnh nào rối, và vì sao.
Nó cũng làm những phút chờ đợi nhàm chán trở thành những phút thú vị. Thành phố bỗng thành một phòng tranh không có tường.
Thói quen thứ ba: mỗi tuần xem chậm một tác phẩm
Thay vì lướt qua hàng trăm hình ảnh mỗi ngày trên mạng, hãy chọn mỗi tuần một tác phẩm duy nhất để xem thật chậm, mười phút. Có thể là một bức tranh, một bức ảnh, một đoạn phim ba phút, một toà nhà trên đường đi làm.
Trong mười phút ấy, hãy dùng những câu hỏi mình đã gửi bạn suốt chuỗi tập: mắt dừng ở đâu trước, ánh sáng từ đâu, màu nóng hay lạnh, có gì đẹp, có gì hay, có gì khó chịu, người làm ra nó đã chọn điều gì và bỏ điều gì.
Xem chậm một tác phẩm mỗi tuần, sau một năm bạn đã có năm mươi hai cuộc gặp sâu. Con số ấy có giá trị hơn hàng nghìn lần lướt qua.
Bạn có thể ghi vài dòng sau mỗi lần xem vào một cuốn sổ nhỏ. Đọc lại sau vài tháng, bạn sẽ thấy cách nhìn của mình đã thay đổi thế nào.
Thói quen thứ tư: gọi tên cảm giác bằng lời
Nhiều người thấy một thứ đẹp nhưng chỉ nói được một chữ đẹp. Hãy tập nói thêm: đẹp kiểu gì. Yên tĩnh, rộn ràng, mong manh, vững chãi, ấm áp, lạnh lùng, buồn mà dịu, vui mà chói.
Rồi tập nói vì sao. Yên tĩnh vì nhiều khoảng trống. Rộn ràng vì nhiều màu nóng và đường chéo. Mong manh vì nét mảnh và màu nhạt. Mỗi lần nối cảm giác với nguyên nhân, mắt bạn học thêm một chút.
Việc gọi tên cũng giúp bạn trò chuyện về nghệ thuật với người khác dễ hơn, và hiểu vì sao hai người có thể thích hai thứ khác nhau. Gu thẩm mỹ không phải là thích đúng hay thích sai, mà là biết mình thích gì và vì sao.
Thử ngay hôm nay: chọn một món đồ trong nhà bạn thấy đẹp, và nói to lên ba từ tả nó, kèm lý do. Lần đầu sẽ hơi ngượng, lần thứ mười sẽ thành phản xạ.
Thói quen thứ năm: đặt hai thứ cạnh nhau
Mắt học nhanh nhất qua so sánh. Hai bức tranh cùng đề tài, hai toà nhà cùng con phố, hai cảnh phim cùng một tình huống, hai chiếc bát cùng làng gốm. Đặt cạnh nhau, những khác biệt mà nhìn riêng không thấy sẽ lộ ra ngay.
Suốt chuỗi tập này, mình đã làm việc đó nhiều lần: Đông Hồ cạnh Hàng Trống, sơn mài cạnh lụa, mặt nạ Hy Lạp cạnh mặt vẽ tuồng, bất ngờ cạnh hồi hộp. Mỗi cặp so sánh giúp mình hiểu rõ cả hai.
Bạn có thể làm điều này mỗi ngày: so hai tấm ảnh mình chụp cùng một cảnh, so hai quán cà phê mình hay ngồi, so cách hai người bạn bày bàn ăn. Thẩm mỹ không chỉ nằm trong bảo tàng.
Và đó cũng là lời chào tạm biệt của chuỗi tập đầu tiên. Lần tới đứng trước bất cứ thứ gì, một bức tranh, một mái nhà, một vở diễn, hay chỉ là ánh nắng trên tường, mình mong bạn sẽ dừng lại lâu hơn một chút. Chính khoảng dừng ấy là nơi nghệ thuật bắt đầu.
Câu hỏi thường gặp
Gu thẩm mỹ là bẩm sinh hay luyện được?
Mỗi người có những thiên hướng riêng, nhưng khả năng nhìn, cảm và hiểu cái đẹp luyện được rất nhiều qua tiếp xúc và quan sát thường xuyên. Giống như vị giác được luyện qua việc nếm nhiều món ăn.
Không có thời gian đi bảo tàng thì luyện mắt thế nào?
Bạn có thể luyện ngay trong đời thường: nhìn ánh sáng, tìm khung hình khi chờ đợi, xem chậm một tác phẩm qua ảnh độ phân giải cao mỗi tuần. Bảo tàng là món quà thêm, không phải điều kiện bắt buộc.
Lướt nhiều ảnh đẹp trên mạng có giúp luyện mắt không?
Có giúp làm quen, nhưng lướt nhanh thường khiến mắt chỉ ghi nhận bề mặt. Xem chậm, ít mà kỹ, sẽ giúp bạn hiểu vì sao một hình ảnh đẹp, thay vì chỉ thấy nó đẹp.
Có cần học vẽ mới thưởng thức tranh tốt không?
Không cần. Học vẽ giúp hiểu kỹ thuật, nhưng thưởng thức chủ yếu dựa vào quan sát và cảm nhận. Nhiều người không cầm cọ bao giờ vẫn xem tranh rất tinh.
Làm sao để trẻ em có mắt thẩm mỹ tốt?
Cho trẻ tiếp xúc với nhiều loại hình nghệ thuật, hỏi con những câu mở về điều con thấy, và cùng con để ý cái đẹp trong đời thường. Quan trọng là không chấm điểm cảm nhận của con.
