Khi đứng cùng con trước một bức tranh, câu hỏi tốt nhất là câu không có đáp án đúng sai: con thấy chuyện gì đang xảy ra trong tranh, con nhìn thấy gì mà con nghĩ vậy, nếu con bước được vào trong tranh thì con sẽ nghe thấy gì, ngửi thấy gì. Những câu như vậy không kiểm tra con biết bao nhiêu, mà mời con nhìn kỹ hơn và nói ra điều mình nghĩ, đó chính là cốt lõi của việc xem nghệ thuật.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Nhiều bố mẹ muốn đưa con đi bảo tàng mà ngại vì không biết nói gì với con, sợ con chán, sợ mình không đủ hiểu biết để giải thích. Tập này mình gửi bạn một túi câu hỏi nhỏ, không cần biết gì về lịch sử nghệ thuật vẫn dùng được.
Đừng giảng, hãy hỏi
Phản xạ tự nhiên của người lớn là giải thích: đây là tranh của ông này, vẽ năm này, ý nghĩa là thế này. Với trẻ, những thông tin ấy thường trôi tuột. Trẻ nhớ những gì chính chúng phát hiện ra hơn là những gì được kể.
Vì vậy thay vì giảng, hãy hỏi. Và hỏi những câu mở, không có một đáp án đúng. Câu hỏi đóng kiểu con có biết ai vẽ không chỉ có hai kết cục: biết hoặc không biết. Câu hỏi mở kiểu con thấy gì trong tranh này thì có vô số câu trả lời, và câu nào cũng được.
Một điều quan trọng: tuyệt đối đừng chấm điểm câu trả lời của con, đừng nói sai rồi, đừng so con với anh chị. Con nói con thấy một con khủng long trong tranh hoa sen, hãy hỏi tiếp con thấy nó ở đâu, nó đang làm gì.
Bạn sẽ ngạc nhiên vì trẻ nhìn ra những thứ người lớn bỏ qua, vì chúng chưa bị dạy phải nhìn cái gì.
Ba câu hỏi xương sống
Có một bộ ba câu hỏi đơn giản mà nhiều nhà giáo dục ở bảo tàng dùng, mình thấy rất hiệu quả. Câu thứ nhất: con thấy chuyện gì đang xảy ra trong tranh. Câu này mời con kể chuyện, tưởng tượng.
Câu thứ hai: con thấy gì trong tranh mà con nói vậy. Câu này kéo con quay lại nhìn, tìm bằng chứng. Con nói cô gái đang buồn, vì con thấy cô cúi đầu, vì màu tối. Đó là con đang tập lập luận từ quan sát mà không biết.
Câu thứ ba: còn gì nữa mình chưa tìm thấy không. Câu này đưa cả hai mẹ con, bố con nhìn tiếp, nhìn sâu hơn. Mỗi lần hỏi, lại một chi tiết mới hiện ra.
Với ba câu này, bạn có thể đứng trước một bức tranh mười phút với con mà không cần biết bất cứ điều gì về bức tranh. Và đó là mười phút rất quý.
Những câu hỏi để chơi
Ngoài ba câu xương sống, có những câu biến việc xem tranh thành trò chơi. Nếu con bước vào trong tranh, con sẽ nghe thấy âm thanh gì, ngửi thấy mùi gì, trời nóng hay lạnh. Câu này mở các giác quan, rất hợp với tranh phong cảnh, tranh chợ quê.
Nếu con đặt một cái tên khác cho bức tranh, con đặt là gì. Nhân vật này đang nghĩ gì, sắp làm gì. Chuyện gì xảy ra ngay trước và ngay sau khoảnh khắc trong tranh. Những câu này nuôi trí tưởng tượng kể chuyện.
Với tượng: nếu con đứng giống bức tượng này, con thấy thế nào. Hãy để con thử tạo dáng y như tượng. Cơ thể sẽ giúp con hiểu tư thế, trọng lượng, cảm xúc của tượng.
Với tranh trừu tượng: bức này làm con nhớ tới cái gì, nếu nó là một bản nhạc thì nhạc nhanh hay chậm. Trẻ con thường rất thoải mái với tranh trừu tượng, còn hơn người lớn.
Những điều nên tránh
Tránh biến buổi đi xem thành buổi học có bài kiểm tra. Đừng bắt con đọc nhãn, ghi chép, kể lại cho đủ. Nếu con muốn vẽ lại một bức, cứ để con vẽ, nhưng đừng sửa tranh của con cho giống.
Tránh đi quá lâu. Với trẻ nhỏ, ba bốn tác phẩm với những cuộc trò chuyện thật là đủ. Khi con bắt đầu mệt, hãy dừng, dù mới xem được một phòng. Một buổi ngắn vui hơn một buổi dài ép buộc.
Tránh nói thay cảm xúc cho con. Đừng nói bức này đẹp quá con nhỉ trước khi con kịp nhìn. Hãy để con nói trước, rồi bạn chia sẻ cảm nhận của mình, như hai người bạn ngang hàng.
Và nếu con nói con không thích bức tranh nổi tiếng nhất phòng, hãy hỏi vì sao, thay vì sửa. Quyền không thích cũng là một phần của việc xem nghệ thuật.
Mang cuộc trò chuyện về nhà
Sau buổi đi xem, hãy để con chọn một tác phẩm thích nhất. Ở nhà, có thể tìm lại ảnh tác phẩm đó, để con kể cho người khác trong nhà nghe. Kể lại là cách tốt nhất để trẻ nhớ và hiểu sâu.
Bạn cũng có thể dùng những câu hỏi này với tranh trong sách thiếu nhi, với bìa đĩa nhạc, với tranh treo trong nhà hàng, với tranh tường ngoài phố. Nghệ thuật không chỉ nằm trong bảo tàng, và thói quen hỏi mở có thể theo con khắp nơi.
Một số bảo tàng có chương trình riêng cho trẻ em và gia đình vào cuối tuần, có hướng dẫn viên quen làm việc với trẻ. Theo dõi lịch của bảo tàng gần nhà để tham gia khi có dịp.
Và lần tới đứng cùng con trước một bức tranh, bạn thử chỉ hỏi đúng một câu: con thấy gì. Rồi im lặng, chờ. Khoảng im lặng ấy là món quà lớn nhất bạn có thể cho con.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì nên bắt đầu đi bảo tàng?
Trẻ ở tuổi mẫu giáo đã có thể đi bảo tàng nếu buổi đi ngắn và có trò chơi phù hợp. Quan trọng là chọn nơi thoáng, ít đông, và để trẻ dẫn nhịp.
Con nghịch, chạy nhảy trong bảo tàng thì làm sao?
Hãy nói trước luật đơn giản như đi chậm, nói nhỏ, không chạm, và cho con nghỉ ở khu ngoài trời hoặc sảnh khi con cần vận động. Chọn giờ vắng cũng giúp bố mẹ đỡ căng thẳng.
Bố mẹ không biết gì về nghệ thuật có dạy con được không?
Hoàn toàn được. Những câu hỏi mở không đòi bố mẹ phải biết đáp án, chỉ cần tò mò cùng con. Nhiều khi việc cùng nhau khám phá còn quý hơn có người giảng giải.
Có nên cho con chụp ảnh tranh không?
Có thể cho con chụp một vài tác phẩm con thích nhất nếu bảo tàng cho phép. Nhưng nên khuyến khích con nhìn kỹ trước rồi mới chụp, để việc chụp không thay cho việc nhìn.
Làm sao để con không thấy đi bảo tàng là bị bắt buộc?
Kết hợp với điều con thích như ăn kem sau đó, cho con chọn phòng muốn xem, để con dẫn đường. Khi con có quyền lựa chọn, buổi đi xem trở thành chuyến phiêu lưu của con.
