Tấm nhãn nhỏ cạnh mỗi bức tranh chứa nhiều manh mối hơn bạn nghĩ: tên tác giả kèm năm sinh năm mất cho biết họ sống ở thời nào, năm vẽ cho biết bức tranh thuộc giai đoạn nào trong đời họ, dòng chất liệu cho biết nên nhìn bề mặt ra sao, còn kích thước nhắc bạn nên đứng xa hay gần. Đọc nhãn đúng lúc sẽ biến một cái nhìn lướt thành một cuộc trò chuyện.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Có người đọc nhãn trước khi nhìn tranh, có người không bao giờ đọc. Tập này mình nói về tấm thẻ nhỏ ấy: mỗi dòng nói gì, và đọc vào lúc nào thì có ích nhất.
Tên tác giả và hai con số trong ngoặc
Dòng đầu thường là tên tác giả, kèm năm sinh và năm mất. Hai con số ấy cho bạn biết ngay hoạ sĩ sống ở thời nào, trải qua những biến cố gì của lịch sử. Một hoạ sĩ sinh đầu thế kỷ hai mươi ở Việt Nam đã sống qua thời thuộc địa, chiến tranh, hoà bình, đổi mới. Tranh của họ ở mỗi giai đoạn có thể rất khác.
Nếu chỉ có năm sinh mà không có năm mất, có thể hoạ sĩ vẫn còn sống. Nếu tên ghi là khuyết danh, nghĩa là không biết ai làm, chuyện rất thường gặp với tranh dân gian, tượng cổ, đồ gốm.
Có khi bạn thấy tên kèm chữ theo, hoặc chữ được cho là. Đó là cách bảo tàng thành thật nói rằng họ không chắc chắn hoàn toàn về tác giả, có thể là học trò, xưởng vẽ, hoặc người làm theo phong cách của bậc thầy.
Những chữ nhỏ ấy là sự trung thực đáng quý. Khi thấy chúng, bạn biết bảo tàng đang nói đúng mức hiểu biết của mình.
Năm sáng tác: bức tranh ở chỗ nào trong đời hoạ sĩ
Dòng tiếp theo thường là tên tác phẩm và năm sáng tác. So năm vẽ với năm sinh, bạn sẽ biết hoạ sĩ vẽ bức này lúc bao nhiêu tuổi. Một bức vẽ năm hai mươi tuổi và một bức vẽ năm bảy mươi tuổi có thể kể hai câu chuyện rất khác về cùng một con người.
Có khi năm được ghi kèm chữ khoảng, nghĩa là không chắc chính xác. Có khi ghi hai năm cách nhau bằng một gạch nối, nghĩa là hoạ sĩ vẽ trong nhiều năm. Có những bức được vẽ đi vẽ lại, sửa nhiều lần.
Một mẹo thú vị: khi đi qua một phòng trưng bày tranh của cùng một hoạ sĩ, bạn hãy đọc năm của từng bức và xem phong cách thay đổi thế nào theo thời gian. Có hoạ sĩ càng về già càng giản lược, có người càng về già càng rực rỡ.
Tên tác phẩm cũng đáng đọc. Nhiều khi tên mở ra một tầng nghĩa mà hình không nói hết, hoặc ngược lại, tên chỉ là Không đề, để hoạ sĩ trả lại toàn bộ việc hiểu cho người xem.
Chất liệu: chìa khoá để nhìn bề mặt
Dòng chất liệu hay bị bỏ qua nhất, nhưng lại rất hữu ích. Sơn dầu trên toan nghĩa là màu dầu vẽ trên vải căng khung. Bạn có thể tìm những vệt cọ dày, những chỗ màu đắp nổi. Sơn mài trên gỗ nghĩa là bạn nên đổi góc đứng để thấy chiều sâu và ánh vàng bạc.
Lụa nghĩa là màu mỏng, thấm, kén ánh sáng. Bột màu trên giấy nghĩa là màu phẳng, đục, hơi mờ. Màu nước nghĩa là màu trong, loang, có khi để lộ giấy trắng. Khắc gỗ hay in thạch bản nghĩa là đây là bản in, có thể có nhiều bản.
Có khi bạn gặp dòng kỹ thuật hỗn hợp hoặc chất liệu tổng hợp, nghĩa là hoạ sĩ kết hợp nhiều thứ, có khi cả vật liệu lạ như vải vụn, giấy báo, cát. Lúc đó, nhìn kỹ bề mặt là một cuộc khám phá.
Đọc chất liệu trước khi lại gần, bạn sẽ biết mình nên tìm gì. Giống như biết trước món ăn là cá hay thịt để nếm cho đúng.
Kích thước và những dòng chữ cuối
Kích thước thường ghi bằng xăng ti mét, theo thói quen phổ biến là chiều cao trước, chiều ngang sau. Con số này đặc biệt có ích khi bạn đã biết một bức tranh qua ảnh. Rất nhiều người ngạc nhiên vì tranh thật nhỏ hơn hoặc lớn hơn nhiều so với tưởng tượng.
Kích thước cũng gợi ý khoảng cách đứng. Tranh nhỏ cỡ quyển sách mời bạn lại gần như xem một bức thư. Tranh cao hơn đầu người mời bạn lùi xa, hoặc đứng gần để bị nó bao trùm.
Dòng cuối thường ghi nguồn gốc: hiện vật do ai tặng, mua năm nào, thuộc bộ sưu tập nào, kèm một mã số. Dòng này kể câu chuyện bức tranh đã đi qua những bàn tay nào trước khi tới đây.
Một số nhãn còn có thêm vài dòng giới thiệu ngắn. Đọc đoạn đó sau khi đã tự nhìn, bạn sẽ thấy nó hoặc xác nhận, hoặc làm bạn bất ngờ, cả hai đều thú vị.
Đọc nhãn vào lúc nào thì tốt nhất?
Mình có một thứ tự hay dùng: nhìn tranh trước khoảng một phút, để cảm giác đầu tiên của mình không bị nhãn dẫn dắt. Rồi đọc nhãn. Rồi nhìn lại tranh lần nữa với những thông tin mới.
Lần nhìn thứ hai thường khác hẳn. Biết đó là sơn mài, bạn sẽ nghiêng người. Biết hoạ sĩ vẽ lúc đã già, bạn sẽ thấy nét run là sự từng trải. Biết tên tác phẩm là một địa danh, bạn sẽ tìm dấu vết nơi chốn trong tranh.
Có người thích đọc nhãn trước để định hướng. Cách đó cũng không sai, nhất là với tranh trừu tượng hay tranh có bối cảnh lịch sử phức tạp. Chỉ cần nhớ đừng để nhãn thay cho mắt mình.
Lần tới đi bảo tàng, bạn thử chọn ba bức và làm đúng ba bước: nhìn, đọc, nhìn lại. Bạn sẽ thấy tấm thẻ nhỏ ấy là người hướng dẫn kín đáo nhất trong phòng.
Câu hỏi thường gặp
Sơn dầu trên toan nghĩa là gì?
Toan là tấm vải, thường là vải lanh hoặc vải bông, được căng lên khung gỗ và phủ lớp lót. Sơn dầu trên toan nghĩa là bức tranh vẽ bằng màu dầu trên tấm vải đó, chất liệu phổ biến nhất của hội hoạ phương Tây.
Tranh không đề là gì?
Không đề nghĩa là hoạ sĩ không đặt tên cho tác phẩm, thường để người xem tự cảm nhận mà không bị tên gọi dẫn dắt. Cách này rất phổ biến trong tranh trừu tượng.
Vì sao có nhãn ghi được cho là của một hoạ sĩ?
Đó là khi các chuyên gia tin khả năng cao bức tranh của hoạ sĩ đó nhưng chưa có đủ bằng chứng chắc chắn. Bảo tàng ghi như vậy để trung thực với hiểu biết hiện có.
Mã số trên nhãn tranh dùng để làm gì?
Mã số giúp bảo tàng quản lý hiện vật trong hồ sơ lưu trữ, biết nó vào bộ sưu tập khi nào, từ đâu, đã qua những lần phục chế nào. Với người xem, nó ít quan trọng hơn các dòng khác.
Không có nhãn thì có xem tranh được không?
Hoàn toàn được. Nhiều triển lãm cố ý ít chữ để người xem nhìn trực tiếp. Nhãn giúp hiểu thêm, nhưng cảm nhận của bạn trước bức tranh luôn có giá trị riêng.
