Bạn nên đi vòng quanh một bức tượng vì nó là nghệ thuật ba chiều: mỗi bước chân, hình khối đổi dáng, ánh sáng trượt sang chỗ khác, và những khoảng trống giữa cánh tay với thân người, giữa hai chân, cũng hiện lên thành hình. Đứng nguyên một chỗ trước tượng giống như đọc một cuốn sách mà chỉ đọc bìa.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Ở bảo tàng, người ta thường đứng trước tượng một giây, chụp một tấm ảnh chính diện rồi đi. Tập này mình rủ bạn làm khác đi một chút: dành thêm một phút để đi một vòng, và xem tượng bằng cả cơ thể mình.
Tranh có một mặt, tượng có vô số mặt
Một bức tranh dù có chiều sâu đến đâu thì vẫn là mặt phẳng, hoạ sĩ chọn sẵn một góc nhìn cho bạn. Còn bức tượng tròn đứng giữa phòng thì có vô số góc nhìn. Người tạc tượng phải tính tới tất cả: nhìn từ trước, từ sau, từ bên cạnh, từ dưới lên.
Khi bạn bước sang bên, một cánh tay đang che ngực bỗng tách ra thành một đường chéo. Một cái đầu đang nhìn thẳng bỗng thành đang nhìn xa. Một khuôn mặt hiền ở chính diện có thể trở nên nghiêm nghị khi nhìn nghiêng.
Nhiều bức tượng nổi tiếng được làm để mỗi góc kể một phần khác nhau của câu chuyện. Có bức chỉ đẹp ở một hai góc, các góc khác vụng hẳn đi, và điều đó cũng nói lên trình độ người làm.
Vì vậy việc đầu tiên khi gặp một bức tượng tròn đặt giữa không gian là xem có đi vòng được không. Nếu được, hãy đi, chậm thôi, dừng lại ở bốn năm điểm.
Nhìn khối, đừng chỉ nhìn chi tiết
Người mới xem tượng hay chú ý chi tiết: nếp áo, móng tay, sợi tóc. Những thứ đó đáng xem, nhưng điều làm nên một bức tượng trước hết là khối lớn. Khối thân người nghiêng về đâu, đầu đặt thế nào trên vai, cả bức tượng vững chãi hay chênh vênh.
Một mẹo hay là nheo mắt hoặc lùi ra xa tới mức không còn thấy chi tiết. Lúc đó bức tượng chỉ còn là một hình bóng. Hình bóng đó có rõ ràng, có đẹp không, có gợi được tư thế, cảm xúc không. Những bức tượng lớn thường vẫn nói được rất nhiều chỉ bằng hình bóng.
Bạn cũng để ý trọng lượng. Có tượng dồn hết sức nặng xuống một chân, chân kia chùng nhẹ, làm hông lệch và vai nghiêng ngược lại. Tư thế đó làm tượng trông như sắp bước đi, sống hẳn lên so với tư thế đứng thẳng hai chân như chiếc cột.
Khi đã thấy được khối và trọng lượng, chi tiết sẽ có chỗ để bám vào, và bạn sẽ hiểu vì sao người làm tượng đặt chúng ở đó.
Khoảng trống cũng được tạc
Một điều thú vị của điêu khắc là khoảng không xung quanh tượng cũng thuộc về tác phẩm. Khoảng hở giữa cánh tay chống hông và thân người tạo thành một hình tam giác rỗng. Khoảng trống giữa hai người trong một nhóm tượng cho biết họ gần gũi hay xa cách.
Ở tượng gỗ dân gian Việt, bạn sẽ thấy người thợ thường giữ khối gỗ khá liền, ít khoét sâu, vì gỗ dễ nứt và vì truyền thống thờ cúng cần tượng vững chãi, tĩnh tại. Ở nhiều tượng hiện đại, ngược lại, người ta khoét thủng cả khối để không khí và ánh sáng đi xuyên qua.
Khi đi vòng quanh, bạn hãy để ý các khoảng trống thay đổi hình dạng thế nào. Có góc nhìn thì chúng khép lại, có góc mở toang ra. Chính những khoảnh khắc mở ra đó thường là góc đẹp nhất của bức tượng.
Đây là thứ ảnh chụp chính diện gần như luôn bỏ lỡ.
Ánh sáng trên đá, gỗ, đồng
Chất liệu quyết định cách ánh sáng nằm trên tượng. Đá cẩm thạch trắng có độ trong nhẹ, ánh sáng như thấm vào một chút rồi toả ra, làm da thịt tượng trông mềm. Đá sa thạch thì xốp, hút sáng, cho cảm giác ấm và mộc.
Đồng thì phản chiếu, có chỗ loáng lên như gương, có chỗ sẫm lại. Theo thời gian, đồng để ngoài trời phủ một lớp gỉ xanh, làm bức tượng như có thêm một lớp da. Gỗ có vân, có thớ, và qua nhiều năm hương khói trong chùa, gỗ sơn son thếp vàng sẫm lại thành một màu rất riêng.
Ánh sáng trong bảo tàng thường được chiếu nghiêng từ trên xuống để tạo bóng, làm nổi khối. Còn tượng ngoài trời thì thay đổi suốt ngày theo mặt trời. Một bức tượng xem lúc chín giờ sáng và lúc năm giờ chiều có thể như hai tác phẩm khác nhau.
Nếu có thể, bạn hãy chọn giờ xem tượng ngoài trời vào sáng sớm hoặc chiều muộn, khi nắng xiên và bóng dài.
Có những bức tượng làm ra để xem từ phía trước
Nói vậy nhưng không phải bức tượng nào cũng làm để đi vòng quanh. Phù điêu thì gắn liền với mặt phẳng, chỉ nổi lên một phần. Và rất nhiều tượng thờ trong chùa, đình được làm để đặt trên bệ, sát tường, người ta chiêm bái từ phía trước.
Một ví dụ là pho tượng Phật bà Quan Âm nghìn mắt nghìn tay ở chùa Bút Tháp, Bắc Ninh, bằng gỗ, với rất nhiều cánh tay xoè ra như vầng hào quang phía sau. Bức tượng ấy được tính để nhìn từ trước, cả vầng tay toả ra như một bông hoa mở về phía người đứng chiêm bái.
Với những pho tượng như vậy, câu hỏi không phải là đi vòng thế nào, mà là đứng ở đâu. Thường thì vị trí đẹp nhất là vị trí của người hành lễ: đứng thấp hơn, nhìn lên, cách một khoảng. Từ đó, tỷ lệ của tượng mới đúng như người tạc mong muốn.
Nên trước một bức tượng, bạn hỏi thêm một câu: nó được làm để đặt ở đâu, và người xưa đã đứng chỗ nào để nhìn nó. Trả lời được câu đó, bạn sẽ biết nên đi vòng hay nên đứng yên.
Câu hỏi thường gặp
Tượng tròn và phù điêu khác nhau thế nào?
Tượng tròn đứng độc lập trong không gian, có thể nhìn từ mọi phía. Phù điêu thì nổi lên từ một mặt phẳng như bức tường hay tấm gỗ, chỉ xem được từ một phía chính.
Vì sao bảo tàng thường cấm chạm vào tượng?
Dầu và mồ hôi trên tay người để lại dấu và làm hỏng bề mặt theo thời gian, nhất là với gỗ sơn, đồng và đá xốp. Một cái chạm thì không sao, nhưng hàng nghìn cái chạm mỗi năm thì có.
Tượng sao chép có đáng xem không?
Có, nhiều bảo tàng trưng bày bản đúc hoặc bản sao thạch cao của tượng nổi tiếng để người xem học hình khối. Bản sao không có chất liệu và dấu vết thời gian của bản gốc, nhưng vẫn giúp hiểu bố cục và tư thế.
Chụp ảnh tượng thế nào cho đẹp?
Hãy thử chụp từ ba bốn góc khác nhau thay vì chỉ chính diện, và chọn góc có ánh sáng xiên để khối nổi lên. Hạ máy xuống thấp một chút cũng giúp tượng có dáng vững hơn.
Tượng nhỏ có cần đi vòng quanh không?
Tượng nhỏ trong tủ kính thường không đi vòng được, nhưng bạn vẫn có thể dịch người sang hai bên và cúi xuống ngẩng lên. Thay đổi góc nhìn vẫn là chìa khoá, dù tượng to hay nhỏ.
