Hoạ sĩ để phần lớn bức tranh chìm trong tối vì ánh sáng chỉ thật sự nói được khi có bóng tối đứng cạnh. Một vệt sáng nhỏ giữa vùng tối sẽ kéo mắt bạn tới đúng chỗ hoạ sĩ muốn, làm khuôn mặt nổi khối như tượng, và biến một cảnh bình thường thành một khoảnh khắc như trên sân khấu.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Nhiều người đi bảo tàng về kể rằng tranh cổ châu Âu sao mà tối thế, nhìn mãi mới ra người. Tập này mình nói về chuyện đó: cái tối ấy có chủ ý, và khi hiểu nó, bạn sẽ thấy ánh sáng trong tranh như một nhân vật biết đi.
Thử với một quả cam và chiếc đèn pin
Trước khi nói về tranh, bạn thử làm việc này ở nhà buổi tối. Đặt một quả cam lên bàn, tắt đèn trần, rồi cầm đèn pin chiếu nghiêng từ một phía. Quả cam lập tức tròn hẳn lên. Một bên sáng rực, một bên chìm dần vào tối, dưới chân có cái bóng đổ dài.
Giờ bật đèn trần sáng đều khắp phòng. Quả cam vẫn đó, nhưng trông dẹt hơn, kém sống động hơn. Ánh sáng đều làm mọi thứ dễ nhìn, nhưng nó cũng xoá đi cảm giác khối và chiều sâu.
Hoạ sĩ hiểu điều này từ rất sớm. Muốn một vật trông như có thể cầm được, họ phải vẽ được chỗ sáng nhất, chỗ chuyển dần sang tối, chỗ tối nhất, và cả chút ánh hắt lại từ mặt bàn lên phần bóng. Cách chuyển sáng tối đó là thứ làm mặt tranh phẳng bỗng có thể tích.
Nên khi xem tranh, việc đầu tiên mình hay làm là tìm xem ánh sáng chiếu từ phía nào. Chỉ cần nhìn mũi và gò má nhân vật, bạn sẽ đoán được ngay.
Caravaggio và lối vẽ sáng tối đậm
Người nổi tiếng nhất với lối dùng bóng tối là Caravaggio, một hoạ sĩ người Ý sống vào cuối thế kỷ mười sáu, đầu thế kỷ mười bảy. Tranh của ông thường có nền đen gần như tuyệt đối, và nhân vật bước ra từ bóng tối dưới một luồng sáng mạnh, gắt, như đèn sân khấu rọi xuống.
Lối vẽ này thường được gọi bằng một từ tiếng Ý có nghĩa là sáng tối. Khi đẩy nó tới mức cực đoan như Caravaggio, người ta còn có một tên khác, ám chỉ sự u tối gần như bao trùm. Hiệu quả của nó rất giống điện ảnh: bạn chỉ thấy đúng những gì cần thấy, phần còn lại nuốt vào đêm.
Điều làm tranh Caravaggio gây sốc thời đó không chỉ là ánh sáng. Ông đưa người thường ngoài phố vào tranh tôn giáo, với bàn chân bẩn, áo sờn, nếp nhăn thật. Và ánh sáng gắt càng làm những chi tiết đời thường đó hiện ra rõ, không chỗ nào giấu được.
Khi đứng trước một bức tranh kiểu này, bạn để ý cảm giác của mình. Thường là hồi hộp, như đang chứng kiến một khoảnh khắc quan trọng vừa xảy ra. Đó chính là thứ ánh sáng ấy làm được.
Rembrandt: ánh sáng như ký ức
Nếu ánh sáng của Caravaggio giống đèn pha thì ánh sáng của Rembrandt, hoạ sĩ người Hà Lan thế kỷ mười bảy, giống ánh nến. Nó ấm, mềm, toả ra từ một chỗ rồi tan dần vào những vùng nâu sẫm, vàng đục, không có ranh giới gắt.
Rembrandt vẽ rất nhiều chân dung tự hoạ suốt đời mình, từ lúc trẻ tới lúc già. Trong những bức về sau, phần lớn khuôn mặt chìm trong bóng, chỉ một bên má, một vầng trán, đôi mắt được ánh sáng chạm tới. Người xem có cảm giác đang nhìn một người đang suy nghĩ, chứ không phải đang tạo dáng.
Có một kiểu chiếu sáng chân dung mà dân nhiếp ảnh ngày nay vẫn gọi theo tên ông: ánh sáng chiếu chéo từ trên xuống, để lại một mảng sáng hình tam giác nhỏ trên má phía tối. Bạn có thể tìm thấy mảng sáng đó trong rất nhiều ảnh chân dung hiện đại.
Bài học từ Rembrandt là ánh sáng không chỉ để nhìn rõ. Nó còn tạo ra tâm trạng: tĩnh lặng, trầm ngâm, có chút buồn. Và cái tối trong tranh ông là thứ giữ cho tâm trạng đó không bị phá vỡ.
Vì sao có những bức tranh tối hơn hoạ sĩ định?
Cũng phải nói thật một điều: không phải bức tranh cổ nào tối cũng là do hoạ sĩ muốn thế. Lớp dầu bóng phủ ngoài tranh sơn dầu theo thời gian ngả vàng, ngả nâu, cộng thêm khói nến, bụi, khiến cả bức tranh sẫm đi rất nhiều so với lúc mới vẽ.
Có một ví dụ nổi tiếng là bức tranh của Rembrandt thường được gọi là Đội tuần đêm. Nhiều người tin rằng đó là cảnh ban đêm, nhưng thật ra nó vẽ ban ngày. Cái tên đi theo bức tranh một phần vì lớp dầu bóng đã sẫm màu khiến nó trông như đêm tối.
Vì vậy các bảo tàng thỉnh thoảng làm sạch và phục chế tranh. Sau khi làm sạch, có bức sáng hẳn lên, màu tươi trở lại, khiến người quen nhìn bản cũ phản đối dữ dội. Tranh cãi đó tới nay vẫn còn, vì không ai chắc tuyệt đối hoạ sĩ muốn bức tranh sáng tới đâu.
Nên khi gặp một bức quá tối, bạn có thể tự hỏi cả hai câu: đâu là bóng tối hoạ sĩ vẽ, và đâu là bóng tối thời gian phủ lên.
Mang thói quen tìm ánh sáng vào mỗi lần xem tranh
Lần tới đứng trước một bức tranh có người, bạn làm ba việc. Một là tìm nguồn sáng: cửa sổ, ngọn nến, hay một luồng sáng không biết từ đâu tới. Hai là tìm chỗ sáng nhất, và hỏi vì sao lại là chỗ đó. Ba là tìm chỗ tối nhất, và hỏi điều gì đang bị giấu đi.
Nhiều khi bạn sẽ thấy ánh sáng trong tranh không hề tự nhiên. Nó rơi đúng vào khuôn mặt nhân vật chính, bỏ qua người đứng cạnh, như có ai cầm đèn chọn lựa. Đó là lúc hoạ sĩ dùng ánh sáng để kể chuyện, nói với bạn ai là người quan trọng.
Với tranh Việt Nam, bạn cũng thử làm vậy. Tranh sơn dầu thời trước hay dùng ánh sáng cửa sổ mềm, trong khi tranh lụa gần như không có bóng đổ, ánh sáng đều và nhẹ như sương. Hai cách nghĩ về ánh sáng rất khác nhau, và mình sẽ quay lại chuyện đó ở một tập riêng.
Và tối nay, nếu còn thức, bạn thử lại trò quả cam với đèn pin. Đổi góc chiếu vài lần, bạn sẽ thấy chỉ một nguồn sáng thôi mà quả cam có bao nhiêu tâm trạng.
Câu hỏi thường gặp
Ánh sáng trong tranh có phải luôn từ một nguồn không?
Không nhất thiết. Nhiều bức có hai, ba nguồn sáng, hoặc ánh sáng được hoạ sĩ sắp đặt phi thực tế để làm nổi nhân vật chính. Tìm ra chỗ ánh sáng phi lý thường giúp bạn hiểu ý đồ của hoạ sĩ.
Tranh phương Đông có dùng sáng tối như tranh châu Âu không?
Tranh thuỷ mặc và tranh lụa truyền thống thường không vẽ bóng đổ, không dựng khối bằng sáng tối mạnh. Chúng dựa vào nét, độ đậm nhạt của mực và khoảng trống để gợi không gian.
Vì sao chụp ảnh tranh tối thường ra rất xấu?
Máy ảnh điện thoại cố làm sáng vùng tối, nên các chuyển sắc tinh tế bị bệt lại và nhiễu hạt. Mắt người ở trước tranh thật nhìn được dải sáng tối rộng hơn nhiều.
Làm sạch tranh có làm hỏng tranh không?
Phục chế viên chuyên nghiệp làm từng chút một và thử trên vùng nhỏ trước. Tuy vậy, mức làm sạch bao nhiêu là đủ vẫn là chuyện tranh luận, vì có lớp màu mỏng hoạ sĩ phủ ở trên có thể mất theo.
Xem tranh tối ở bảo tàng nên đứng thế nào?
Bạn nên đứng lệch sang một bên một chút để tránh ánh đèn phản chiếu trên mặt dầu bóng, và đứng lâu vài phút để mắt quen với vùng tối. Chi tiết trong bóng sẽ hiện dần ra.
