Xem tranh trên mạng cho bạn những thứ bảo tàng không cho: phóng to tới từng vết nứt sơn, xem miễn phí những bộ sưu tập ở bên kia địa cầu, chuẩn bị kỹ trước khi đi. Nhưng nó lấy đi những thứ chỉ có ở bảo tàng: kích thước thật, độ dày của lớp màu, màu sắc đúng, và cảm giác đứng trước một vật có thật mà một con người đã chạm tay vào hàng trăm năm trước.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Có lẽ phần lớn tranh bạn từng xem trong đời là qua màn hình. Điều đó không có gì sai. Tập này mình muốn cân nhắc cùng bạn: màn hình làm được gì, không làm được gì, và dùng nó thế nào cho khôn ngoan.
Những thứ màn hình làm tốt hơn bảo tàng
Nhiều bảo tàng lớn trên thế giới đã chụp tác phẩm với độ phân giải cực cao và đưa lên mạng. Bạn có thể phóng to một bức tranh tới mức thấy những vết nứt li ti trên lớp sơn, những sợi lông cọ còn dính lại, những chữ ký nhỏ mà đứng trong bảo tàng, cách dây chắn, không bao giờ thấy được.
Màn hình cũng xoá đi khoảng cách địa lý. Một học sinh ở một huyện nhỏ có thể xem tranh của những bảo tàng xa xôi, so sánh hai bức ở hai châu lục cạnh nhau, đọc thông tin chi tiết, nghe thuyết minh.
Và nó không có đám đông. Bạn có thể ngồi trước một bức tranh nổi tiếng nửa tiếng, trong khi ở bảo tàng thật bạn chỉ có vài giây giữa hàng trăm chiếc điện thoại giơ lên.
Đây là những lợi ích thật, và mình nghĩ ai yêu nghệ thuật cũng nên tận dụng.
Những thứ màn hình lấy đi
Thứ đầu tiên là kích thước. Trên màn hình, mọi bức tranh đều vừa trong lòng bàn tay. Một bức tranh trừu tượng cao hơn đầu người và một bức chân dung nhỏ bằng cuốn sổ trông như nhau. Mất kích thước là mất một nửa trải nghiệm, như mình đã nói ở tập về tranh mảng màu.
Thứ hai là bề mặt. Lớp sơn dầu đắp nổi, ánh vàng bạc trong sơn mài, độ trong của lụa, vân giấy điệp, tất cả bị dẹt thành những điểm ảnh phẳng. Bạn không thể nghiêng người để thấy ánh thay đổi.
Thứ ba là màu. Mỗi màn hình hiển thị màu một khác, ảnh chụp lại qua nhiều bước xử lý. Bức tranh bạn thấy trên điện thoại có thể tươi hơn hoặc lạnh hơn bản thật đáng kể. Nhiều người lần đầu thấy tranh thật đã ngạc nhiên vì màu khác hẳn.
Và cuối cùng là sự hiện diện, cảm giác đứng trước một vật thật, có tuổi, có lịch sử. Thứ này khó gọi tên nhưng ai từng đứng trước một tác phẩm lớn đều biết.
Hào quang của bản gốc
Năm một nghìn chín trăm ba mươi lăm, nhà tư tưởng người Đức Walter Benjamin viết một tiểu luận nổi tiếng về tác phẩm nghệ thuật trong thời đại có thể sao chép bằng máy móc. Ông dùng một từ hay được dịch là hào quang để chỉ cái gì đó chỉ bản gốc mới có: sự có mặt duy nhất của nó, ở một nơi, với một lịch sử riêng.
Theo ông, khi tác phẩm được sao chép hàng loạt qua ảnh, phim, cái hào quang ấy phai đi. Đồng thời, nghệ thuật trở nên gần gũi hơn với đại chúng. Đó là một mất mát và cũng là một sự giải phóng.
Gần một thế kỷ sau, ý tưởng ấy càng đúng với thời điện thoại thông minh. Mình thấy tranh nổi tiếng ở khắp nơi, trên áo, trên ốp lưng, trên ảnh chế. Có khi chính vì quá quen mà khi đứng trước bản gốc, mình lại thấy hơi thất vọng.
Nhưng cũng có khi điều ngược lại xảy ra: đứng trước bản gốc, bạn bỗng hiểu ra mọi bản sao trước đó đã thiếu gì. Đó chính là khoảnh khắc gặp lại hào quang.
Bảo tàng ảo: tham quan không cần đi
Nhiều bảo tàng có tour ảo, cho bạn đi lại trong các phòng như trò chơi điện tử, nhìn quanh, bấm vào từng tác phẩm. Trong nước cũng có một số bảo tàng và di tích làm tham quan ảo ba chiều.
Tour ảo hữu ích để làm quen không gian trước khi đi thật, để người không đi lại được vẫn có trải nghiệm, để thầy cô dùng trong lớp học. Nó cho bạn biết phòng nào có gì, bức nào nằm cạnh bức nào.
Nhưng tour ảo cũng dễ làm mình đi lướt nhanh hơn cả ngoài đời, vì không có gì giữ chân lại. Một cái bấm là sang phòng khác.
Mẹo của mình: khi xem tour ảo, hãy tự đặt giới hạn như đi thật. Chọn ba tác phẩm, dừng ở mỗi cái vài phút, phóng to, đọc thông tin. Đừng để sự dễ dàng làm mất đi sự chậm rãi.
Dùng màn hình để bổ sung, không để thay thế
Mình nghĩ cách tốt nhất là coi màn hình như người bạn đồng hành của bảo tàng. Trước khi đi, xem trên mạng để biết mình muốn gặp gì. Trong khi xem tranh thật, cất điện thoại đi. Sau khi về, mở lại ảnh độ phân giải cao để nhìn kỹ những chi tiết mình đã thấy mà chưa kịp nhìn sâu.
Với những tác phẩm ở xa, chưa có dịp đi, màn hình là cửa sổ quý giá. Nhưng hãy nhớ rằng mình đang xem một bản dịch, không phải bản gốc. Giống như đọc một bài thơ dịch, hay thật, nhưng không giống hẳn.
Còn với bảo tàng gần nhà, những phòng tranh trong thành phố mình, đừng để màn hình làm mình lười đi. Bản gốc ở ngay đó, cách vài cây số.
Cuối tuần này, bạn thử chọn một bức tranh bạn chỉ từng thấy qua màn hình mà bản gốc ở gần mình, và đi gặp nó. So sánh hai lần nhìn ấy sẽ dạy bạn nhiều hơn mọi lời giải thích.
Câu hỏi thường gặp
Ảnh tranh trên mạng có dùng tự do được không?
Không phải lúc nào cũng được. Tranh của nghệ sĩ còn sống hoặc mới mất trong thời hạn bảo hộ còn bản quyền, và nhiều bảo tàng có quy định riêng về ảnh chụp. Tranh rất cổ thường đã hết bảo hộ, nhiều bảo tàng cho dùng ảnh tự do.
Xem tranh độ phân giải cao có giúp học vẽ không?
Có, người học vẽ có thể quan sát nét cọ, cách chuyển màu rất rõ. Nhưng vẫn nên xem tranh thật khi có dịp để hiểu độ dày và chất liệu.
Vì sao tranh thật thường trông nhỏ hơn mình tưởng?
Vì mình thường thấy chúng phóng to trên màn hình hoặc in khổ lớn trên sách báo, cộng với danh tiếng làm mình hình dung chúng hoành tráng. Kích thước thật nhiều khi khiêm tốn hơn.
Bảo tàng ảo có thay được việc đi tham quan không?
Bảo tàng ảo rất hữu ích cho người ở xa hoặc không đi lại được, nhưng không thay được trải nghiệm kích thước, bề mặt và sự hiện diện của tác phẩm thật.
Làm sao biết màu ảnh trên mạng đúng hay sai?
Rất khó biết chắc. Ảnh do chính bảo tàng công bố thường được chụp và cân màu cẩn thận hơn ảnh lan truyền. Dù vậy, màn hình của bạn vẫn có thể hiển thị lệch.
