Tranh làng Sình là dòng tranh dân gian của một làng ven sông Hương gần Huế, in nét bằng ván khắc gỗ rồi tô màu bằng tay, và điều đặc biệt nhất là phần lớn tranh được làm ra để dùng trong thờ cúng rồi đốt đi. Có tranh thờ thần, có tranh hình người, con vật, đồ dùng để thay thế cho người thật, vật thật trong lễ. Vẻ đẹp của nó nằm ở nét mộc mạc, màu rực rỡ, và ở chính số phận ngắn ngủi ấy.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Phần lớn tác phẩm nghệ thuật được làm ra để giữ lâu, treo trong nhà, cất trong bảo tàng. Tập này mình kể về một dòng tranh được làm ra để biến mất trong ngọn lửa, và vì sao điều đó không làm nó kém đẹp đi.
Làng Sình ở đâu và làm tranh gì
Làng Sình là tên quen gọi của một làng ở vùng Phú Mậu, ven sông Hương, phía hạ lưu thành Huế. Làng nổi tiếng với hai thứ: hội vật đầu xuân và tranh dân gian.
Tranh Sình phục vụ đời sống tâm linh của người dân miền Trung, nơi các nghi lễ cúng bái gắn bó chặt với đời sống. Người ta mua tranh về để thờ trong nhà, hoặc để dùng trong các lễ cúng cầu an, cúng giải hạn, cúng đất, rồi đốt đi sau khi lễ xong.
Vì vậy tranh Sình không cầu kỳ như tranh để treo lâu. Giấy mỏng, màu đơn giản, nét khắc dân dã. Nó là một vật dùng trong nghi lễ, giống như nén nhang, cây nến.
Nhưng chính sự giản dị ấy lại cho ta thấy rất rõ cái đẹp dân gian chưa qua gọt giũa: những hình người ngây ngô, những con vật cách điệu, những mảng màu tươi rói.
In nét rồi tô màu bằng tay
Cách làm tranh Sình gần với Hàng Trống hơn Đông Hồ: người thợ in nét đen từ ván khắc gỗ lên giấy, rồi tô màu bằng tay. Màu thường rực rỡ: đỏ, vàng, xanh, tím, hồng. Có khi giấy được nhuộm màu trước khi in.
Nét tô màu thường nhanh, phóng khoáng, có khi lem ra ngoài viền. Với tranh dùng để đốt, người ta không cần tỉ mỉ như tranh treo, nhưng chính cái phóng khoáng ấy tạo ra một sức sống đặc biệt.
Bố cục thường cân đối, trực diện, nhân vật đứng thẳng nhìn ra, như tranh thờ ở nhiều nền văn hoá. Không phối cảnh, không bóng đổ, mọi thứ trải phẳng trên mặt giấy.
Khi xem một bức tranh Sình, bạn thử để ý những chỗ màu tràn ra ngoài nét. Đó là dấu vết của bàn tay người tô, của một ngày làm nhiều tờ tranh để kịp cho mùa cúng.
Tranh thế: thay người, thay vật
Một loại tranh Sình rất đặc biệt là tranh dùng để thay thế. Người ta in hình người, hình con giáp, hình con vật, hình đồ vật như quần áo, công cụ, rồi dùng trong lễ cúng với ý cầu mong những hình ảnh ấy gánh thay cho người thật những điều xui rủi.
Theo tín ngưỡng dân gian, khi đốt tranh, những gì vẽ trong tranh sẽ đi sang thế giới bên kia, hoặc mang theo điều không may đi khỏi gia đình. Đó là một cách người dân đối mặt với bất an trong đời sống bằng hình ảnh.
Mình kể ở góc độ văn hoá và tạo hình, không bàn chuyện tin hay không. Điều đáng chú ý với người xem nghệ thuật là: ở đây hình ảnh có sức mạnh thật trong mắt người dùng. Nó không chỉ để nhìn, mà để làm một việc.
Nghĩ như vậy, bạn sẽ thấy nhiều nghệ thuật cổ trên thế giới cũng thế: tượng thờ, bùa hộ mệnh, tranh thánh. Chúng không ra đời để làm đẹp tường nhà.
Vì sao một thứ làm ra để đốt vẫn là nghệ thuật?
Có người hỏi: một tờ giấy đốt đi sau vài ngày thì có gọi là nghệ thuật được không. Mình nghĩ có, và có khi còn rất sâu sắc. Ở nhiều nền văn hoá có những tác phẩm cố ý phù du: tranh cát của các nhà sư Tây Tạng vẽ tỉ mỉ nhiều ngày rồi xoá đi, những mâm hoa cúng, những chiếc đèn lồng thả trôi sông.
Chúng nhắc người ta về sự vô thường, về việc trao tặng mà không giữ lại. Cái đẹp không nằm ở chỗ tồn tại mãi, mà ở khoảnh khắc nó được dâng lên.
Tranh Sình cũng vậy. Người thợ tô màu tờ tranh với ý nghĩa nó sẽ được dâng trong lễ, rồi tan vào khói. Sự trân trọng nằm ở việc làm ra nó, chứ không ở việc cất giữ nó.
Ngày nay, một số người sưu tầm và giới mỹ thuật giữ lại tranh Sình để nghiên cứu, trưng bày. Nhờ đó mình mới có dịp nhìn ngắm những tờ tranh mà lẽ ra đã thành tro.
Một dòng tranh được hồi sinh
Giống như nhiều dòng tranh dân gian khác, tranh Sình từng có lúc đứng trước nguy cơ mai một khi tập quán cúng bái thay đổi và người ta chuyển sang dùng đồ in sẵn. Một số nghệ nhân ở làng đã cố gắng giữ nghề, phục dựng các bản khắc cũ.
Ngày nay, bên cạnh tranh thờ cúng, làng còn làm tranh Sình để trang trí, làm quà lưu niệm, có cả những buổi cho du khách tự tô màu. Đó là cách một dòng tranh tìm đời sống mới.
Nếu có dịp tới Huế, bạn có thể tìm về làng Sình, xem người thợ in và tô tranh. Hãy hỏi họ về ý nghĩa của từng loại tranh, bạn sẽ nghe được nhiều câu chuyện về tín ngưỡng của người miền Trung.
Và khi cầm một tờ tranh Sình trên tay, bạn thử nghĩ: tờ giấy này vốn được làm ra để bay lên thành khói. Việc nó còn trong tay mình là một sự tình cờ đáng quý.
Câu hỏi thường gặp
Tranh làng Sình khác tranh Đông Hồ thế nào?
Tranh Đông Hồ in tất cả các màu bằng ván khắc, dùng để treo Tết. Tranh Sình in nét rồi tô màu tay, chủ yếu dùng trong thờ cúng và đốt sau lễ, nên mộc mạc và phóng khoáng hơn.
Vì sao tranh Sình được đốt sau khi cúng?
Theo tín ngưỡng dân gian, đốt là cách gửi những hình ảnh trong tranh sang thế giới tâm linh hoặc mang điều xui đi. Đây là tập quán gắn với đời sống tâm linh của người dân miền Trung.
Làng Sình còn nổi tiếng với gì?
Làng Sình còn nổi tiếng với hội vật đầu xuân, một lễ hội truyền thống thu hút nhiều người tới xem. Đây là dịp tốt để vừa xem hội vừa tìm hiểu tranh.
Có thể mua tranh Sình để treo không?
Có, ngày nay các nghệ nhân làm cả tranh Sình để trang trí, làm quà lưu niệm. Bạn nên tìm tới làng hoặc các cơ sở uy tín để có tranh làm thủ công.
Tranh Sình có liên quan tới tranh Hàng Trống không?
Hai dòng tranh có điểm chung là in nét rồi tô màu bằng tay, nhưng phục vụ đời sống khác nhau. Hàng Trống phục vụ thị dân Hà Nội, cả thờ cúng lẫn trang trí, còn Sình gắn chặt với nghi lễ ở miền Trung.
