Nghệ thuật Phục Hưng bùng lên ở Florence vào thế kỷ mười lăm vì nhiều điều kiện cùng gặp nhau: một thành phố giàu lên nhờ buôn bán len dạ và ngân hàng, những gia đình quyền thế như nhà Medici sẵn sàng chi tiền cho nghệ thuật để khẳng định vị thế, các phường hội thi đua nhau đặt hàng, và một trào lưu học lại văn hoá Hy Lạp, La Mã cổ đặt con người vào trung tâm.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Leonardo, Michelangelo, Botticelli, những cái tên ai cũng nghe. Tập này mình không kể từng người, mà kể về mảnh đất đã nuôi họ, để hiểu vì sao một thành phố nhỏ lại thay đổi cả lịch sử nghệ thuật.
Tiền: nghệ thuật cần người đặt hàng
Không có nghệ thuật lớn nào không có người trả tiền. Florence thế kỷ mười lăm là một thành phố cộng hoà giàu có, sống nhờ nghề len dạ, buôn bán và ngân hàng. Các gia đình thương gia, nhà băng có nhiều của cải và muốn thể hiện nó.
Gia đình Medici, những nhà băng giàu nhất, trở thành nhà bảo trợ nghệ thuật nổi tiếng nhất. Họ đặt hàng tranh, tượng, xây nhà thờ, nhà nguyện, mời các nghệ sĩ vào nhà. Michelangelo thời trẻ được kể là từng sống trong nhà Lorenzo de Medici.
Nhà thờ, tu viện, các phường hội nghề nghiệp cũng đặt hàng liên tục. Có đặt hàng thì có việc, có việc thì có xưởng, có xưởng thì có học trò. Nghệ sĩ thời đó thường học nghề trong xưởng của một bậc thầy từ khi còn nhỏ.
Hiểu điều này giúp mình nhìn tranh Phục Hưng khác đi: rất nhiều bức là đơn đặt hàng, có khi người đặt hàng còn xuất hiện ngay trong tranh, quỳ một góc.
Một cuộc thi làm cửa đồng
Có một sự kiện hay được coi là tiếng súng khai màn của Phục Hưng Florence. Đầu thế kỷ mười lăm, phường hội buôn vải tổ chức một cuộc thi để chọn người làm bộ cửa đồng mới cho toà nhà rửa tội trước nhà thờ lớn. Các nghệ sĩ phải làm một tấm phù điêu mẫu cùng đề tài.
Hai người đi vào chung kết là Lorenzo Ghiberti và Filippo Brunelleschi. Ghiberti thắng, và dành nhiều chục năm làm cửa đồng. Bộ cửa thứ hai ông làm sau này đẹp tới mức Michelangelo được kể là đã gọi nó là cửa thiên đường, cái tên còn được dùng tới nay.
Brunelleschi thua cuộc, quay sang kiến trúc, và chính ông sau đó đã dựng nên mái vòm khổng lồ của nhà thờ lớn Florence, một kỳ tích kỹ thuật thời ấy. Mái vòm gạch đỏ ấy tới nay vẫn là biểu tượng của thành phố.
Câu chuyện cho thấy không khí cạnh tranh, thi thố rất mạnh ở Florence. Các nghệ sĩ thi nhau, so tài nhau, và thành phố được lợi.
Học lại người xưa, đặt con người vào giữa
Chữ Phục Hưng có nghĩa là sự sống lại, ý nói sống lại văn hoá Hy Lạp, La Mã cổ. Các học giả thời ấy tìm đọc sách cổ, nghiên cứu tàn tích La Mã, đo đạc các công trình cổ. Họ gọi tinh thần của mình là nhân văn: quan tâm tới con người, phẩm giá, trí tuệ và vẻ đẹp con người.
Trong nghệ thuật, điều đó thể hiện ở việc vẽ con người với giải phẫu đúng, cơ thể có khối, có trọng lượng, cảm xúc tự nhiên. Các nhân vật tôn giáo trông giống những người thật, đứng trong những không gian có chiều sâu thật.
Phối cảnh một điểm tụ, mà mình đã nói ở một tập trước, ra đời ở chính Florence trong không khí ấy. Những bức bích hoạ dùng phối cảnh đầu tiên làm người xem thời đó kinh ngạc như thể bức tường bị khoét thủng.
Bức Sự ra đời của thần Vệ Nữ của Botticelli, với nữ thần đứng trên vỏ sò giữa biển, là một ví dụ tinh thần học lại thần thoại cổ, đưa một đề tài ngoại giáo vào tranh lớn, điều mà trước đó hiếm thấy.
Nhận ra một bức tranh Phục Hưng
Khi đứng trước một bức tranh Phục Hưng Ý, bạn có thể tìm vài dấu hiệu. Không gian có chiều sâu rõ, thường có kiến trúc với các đường hội tụ về một điểm. Nhân vật có khối, có trọng lượng, đứng vững trên mặt đất.
Bố cục thường cân đối, nhiều khi theo hình tam giác, nhân vật chính ở giữa. Màu sắc trong trẻo, ánh sáng đều, ít bóng tối sâu như giai đoạn sau. Phong cảnh phía xa thường mờ xanh theo phối cảnh không khí.
Đề tài phần lớn là tôn giáo, nhưng cũng có chân dung người giàu có, thần thoại Hy Lạp, La Mã. Gương mặt nhân vật thường bình thản, cao quý, cử chỉ chừng mực.
Những dấu hiệu này giống như một bộ quần áo của thời đại. Khi đã quen, bạn sẽ thấy tranh Phục Hưng khác hẳn tranh thời Trung cổ trước đó, với nhân vật phẳng, nền vàng, tỷ lệ theo độ quan trọng.
Bài học từ một thành phố
Câu chuyện Florence cho thấy nghệ thuật lớn không chỉ cần thiên tài. Nó cần một môi trường: tiền bạc, người đặt hàng, xưởng nghề truyền dạy, sự cạnh tranh, và một luồng tư tưởng mới. Thiên tài nở ra khi đất tốt.
Đó cũng là lý do những giai đoạn bùng nổ nghệ thuật thường gắn với những thành phố giàu có, cởi mở, nơi nhiều người gặp nhau: Florence thế kỷ mười lăm, Paris cuối thế kỷ mười chín, và nhiều thành phố khác.
Ở Việt Nam, Trường Mỹ thuật Đông Dương mà mình kể ở một tập trước cũng là một môi trường như vậy ở quy mô nhỏ: thầy giỏi, học trò giỏi, một thành phố đang đổi thay, và cả một thế hệ hoạ sĩ ra đời.
Lần tới xem một bức tranh Phục Hưng, bạn thử nghĩ tới những người đứng ngoài khung tranh: ai đã đặt hàng nó, ai đã trộn màu trong xưởng, thành phố bên ngoài cửa sổ khi ấy đang ồn ào ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Phục Hưng kéo dài bao lâu?
Phục Hưng thường được xác định từ khoảng thế kỷ mười bốn tới thế kỷ mười sáu, bắt đầu ở Ý rồi lan ra khắp châu Âu. Ranh giới chính xác tuỳ cách chia của từng nhà nghiên cứu.
Gia đình Medici là ai?
Medici là một gia đình nhà băng giàu có ở Florence, có ảnh hưởng chính trị lớn trong nhiều thế hệ. Họ nổi tiếng là những nhà bảo trợ nghệ thuật và học thuật quan trọng thời Phục Hưng.
Bức Sự ra đời của thần Vệ Nữ đang ở đâu?
Bức tranh của Botticelli được trưng bày tại phòng tranh Uffizi ở Florence, một trong những bảo tàng nghệ thuật nổi tiếng nhất thế giới.
Ngoài Ý, Phục Hưng còn ở đâu?
Phục Hưng lan sang các nước châu Âu khác như Hà Lan, Đức, Pháp, mỗi nơi có phong cách riêng. Phục Hưng phương Bắc nổi tiếng với tranh sơn dầu cực kỳ tỉ mỉ và chi tiết.
Vì sao nghệ sĩ Phục Hưng nghiên cứu giải phẫu?
Để vẽ và tạc cơ thể người đúng và sống động, nhiều nghệ sĩ đã học giải phẫu, có người còn tham gia mổ xẻ tử thi để quan sát. Leonardo da Vinci để lại nhiều bản vẽ giải phẫu rất chi tiết.
