Lần đầu đi xem kịch nói, bạn chỉ cần nhớ vài điều đơn giản: tới sớm chừng mười lăm phút, chọn ghế ở khu giữa không quá sát sân khấu, tắt hẳn chuông điện thoại, không chụp ảnh hay quay phim khi đang diễn, và vỗ tay khi màn hạ cuối mỗi cảnh lớn hoặc khi diễn viên ra chào. Phần còn lại là để mình được ngồi trong bóng tối, cách vài mét là những con người thật đang sống một câu chuyện.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Nhiều người nói với mình là rất muốn đi xem kịch mà ngại, sợ không biết phép tắc, sợ làm gì sai. Tập này mình đi cùng bạn từ lúc mua vé tới lúc vỗ tay, để lần đầu ấy thật thoải mái.
Kịch nói khác xem phim ở chỗ nào?
Điều khác lớn nhất là kịch diễn trực tiếp. Những người trên sân khấu đang thở cùng bầu không khí với bạn. Mỗi đêm diễn một khác, có khi một câu thoại nhanh hơn, một tiếng cười của khán giả làm diễn viên dừng lại thêm một nhịp. Không có đêm nào lặp lại y hệt.
Kịch cũng không có cận cảnh. Bạn phải tự chọn nhìn ai, nhìn đâu. Trong khi một nhân vật nói, có thể bạn lại thấy phản ứng của người đứng góc sân khấu thú vị hơn. Đó là tự do mà phim không cho.
Và kịch cần trí tưởng tượng của bạn. Một chiếc ghế có thể là cả căn phòng, một vệt đèn xanh có thể là biển đêm. Khán giả đồng ý chơi cùng trò chơi tưởng tượng ấy, và chính sự đồng ý đó tạo ra phép màu.
Kịch nói, tức kịch dùng lời thoại thường chứ không hát, du nhập vào Việt Nam từ đầu thế kỷ hai mươi theo ảnh hưởng phương Tây, và từ đó có một đời sống riêng, gần gũi với khán giả thành thị.
Chọn ghế và giờ tới
Nếu có thể chọn, mình gợi ý các hàng giữa, ở khoảng giữa khán phòng. Ngồi quá gần, bạn phải ngửa cổ, thấy rõ mồ hôi diễn viên nhưng mất bao quát. Ngồi quá xa ở nhà hát lớn, bạn khó thấy nét mặt. Ở sân khấu nhỏ thì gần đâu cũng ổn.
Ghế ở rìa ngoài cùng đôi khi bị khuất một góc sân khấu. Nếu mua vé trực tuyến có sơ đồ, bạn hãy để ý điều này.
Tới sớm khoảng mười lăm phút để lấy vé, tìm chỗ, đi vệ sinh, đọc tờ giới thiệu vở diễn nếu có. Nhiều nơi không cho vào sau khi màn đã mở, hoặc chỉ cho vào lúc chuyển cảnh, để không làm phiền người khác. Đi muộn ở rạp phim thì chỉ phiền mình, đi muộn ở nhà hát thì phiền cả diễn viên.
Đọc trước tóm tắt vở diễn không làm mất hay. Với kịch, biết trước câu chuyện thường giúp bạn tập trung vào cách diễn, cách dựng.
Điện thoại, ăn uống và những phép lịch sự nhỏ
Điều quan trọng nhất là điện thoại. Hãy tắt chuông và cả rung, vì trong khán phòng yên tĩnh, tiếng rung trên ghế gỗ nghe rất rõ. Đừng mở màn hình ra xem giờ, vì ánh sáng màn hình trong bóng tối làm người xung quanh và cả diễn viên bị phân tâm.
Phần lớn nhà hát không cho chụp ảnh, quay phim khi đang diễn. Ngoài chuyện bản quyền, đèn và tiếng máy có thể làm diễn viên mất tập trung, nhất là trong những cảnh lặng. Bạn có thể chụp lúc diễn viên ra chào cuối buổi nếu nhà hát cho phép.
Ăn uống thì tuỳ nơi, nhưng bánh kẹo có giấy sột soạt là kẻ thù của những khoảnh khắc im lặng. Nói chuyện với người bên cạnh trong lúc diễn cũng vậy, dù chỉ thì thầm.
Nghe có vẻ nhiều luật, nhưng tất cả gói gọn trong một ý: mình đang cùng mấy trăm người khác giữ một bầu không khí mỏng manh cho những người đang diễn.
Vỗ tay lúc nào cho đúng?
Ở kịch nói, khán giả thường vỗ tay khi màn hạ cuối một màn, khi đèn tắt hẳn chuyển cảnh lớn, và nhiệt liệt nhất khi diễn viên ra chào cuối buổi. Không nên vỗ tay chen vào giữa lời thoại, trừ khi cả khán phòng tự nhiên bật cười hay vỗ tay vì một câu đắt.
Nếu không chắc, cứ chờ người xung quanh. Không ai trách bạn vỗ tay chậm một nhịp. Còn với kịch hài, tiếng cười của khán giả là một phần của buổi diễn, diễn viên sẽ chờ tiếng cười lắng xuống rồi mới nói tiếp.
Khi diễn viên ra chào, vai nhỏ thường ra trước, vai chính ra sau cùng. Nếu thấy vở diễn hay, bạn có thể đứng dậy vỗ tay, một cách để nói với họ rằng đêm nay đặc biệt.
Sau buổi diễn, một số nơi cho khán giả gặp diễn viên ở sảnh. Một lời cảm ơn ngắn là món quà quý với người vừa đứng trên sân khấu hai tiếng.
Để lần đầu không phải là lần cuối
Với lần đầu, mình gợi ý chọn một vở hài hoặc một vở tâm lý gia đình, những đề tài gần gũi, dễ vào. Những vở thể nghiệm, nhiều ẩn dụ thì để dành cho khi bạn đã quen.
Hãy đi cùng một người bạn, và sau buổi diễn ngồi lại uống nước, kể cho nhau nghe cảnh nào mình thích nhất, nhân vật nào làm mình khó chịu. Kịch sống lâu hơn trong những cuộc trò chuyện như vậy.
Đừng ngại nếu có đoạn bạn thấy chậm hay khó hiểu. Kịch là sân chơi của trí tưởng tượng, và mỗi người mang về một vở khác nhau. Không có cách xem đúng duy nhất.
Và trong khi ngồi đó, bạn thử để ý một khoảnh khắc: lúc cả khán phòng cùng nín thở trước một câu thoại. Đó là thứ không màn hình nào cho được, cảm giác mấy trăm người lạ cùng chung một nhịp tim.
Câu hỏi thường gặp
Đi xem kịch nên mặc gì?
Phần lớn sân khấu kịch ở Việt Nam không có quy định trang phục khắt khe, quần áo gọn gàng lịch sự là đủ. Với nhà hát lớn hay đêm diễn đặc biệt, bạn có thể ăn mặc chỉn chu hơn một chút.
Có nên đưa trẻ nhỏ đi xem kịch người lớn không?
Nên chọn vở phù hợp lứa tuổi. Trẻ nhỏ khó ngồi yên hai tiếng trong bóng tối và có thể làm phiền người khác. Nhiều nhà hát có những vở dành riêng cho thiếu nhi.
Giải lao giữa buổi diễn để làm gì?
Giải lao cho diễn viên nghỉ, đổi cảnh trí lớn, và cho khán giả đi lại, uống nước. Bạn nên quay lại chỗ trước khi chuông báo hết giờ giải lao.
Kịch nói Việt Nam ra đời từ khi nào?
Kịch nói xuất hiện ở Việt Nam từ đầu thế kỷ hai mươi dưới ảnh hưởng của sân khấu phương Tây. Vở Chén thuốc độc của Vũ Đình Long thường được nhắc tới như một trong những vở kịch nói đầu tiên của người Việt.
Diễn viên kịch có biết khán giả phản ứng không?
Có, diễn viên cảm nhận rất rõ tiếng cười, sự im lặng, cả tiếng ho, tiếng điện thoại. Một khán phòng chăm chú có thể làm buổi diễn hay hơn hẳn.
