Xem bi kịch làm lòng nhẹ đi, theo cách giải thích nổi tiếng nhất của triết gia Hy Lạp Aristotle, vì khán giả được trải qua lòng thương xót và nỗi sợ hãi cho nhân vật trong một khung an toàn, khi tấm màn hạ thì những cảm xúc ấy như được rửa sạch, để lại một sự trong lặng. Ông dùng một từ mà người ta hay dịch là sự thanh lọc. Hai nghìn năm sau, mình vẫn khóc trong rạp phim rồi bước ra thấy nhẹ nhõm vì đúng lẽ đó.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Bạn có bao giờ tự hỏi vì sao mình lại chọn xem một bộ phim buồn, biết trước sẽ khóc mà vẫn xem. Câu hỏi ấy người Hy Lạp cổ đã hỏi từ rất lâu, và câu trả lời của họ vẫn còn đáng nghe.
Một lễ hội, một ngọn đồi, hàng nghìn người
Bi kịch Hy Lạp ra đời ở Athens, gắn với các lễ hội tôn vinh thần Dionysus, vị thần của rượu nho, của sự say sưa và của sân khấu. Mỗi năm, các nhà soạn kịch đem vở của mình ra thi trong lễ hội, trước hàng nghìn khán giả.
Nhà hát Hy Lạp là những bậc ghế đá xếp vòng cung trên sườn đồi, nhìn xuống một khoảng sân tròn. Nhà hát cổ ở Epidaurus thường được nhắc tới vì âm thanh tuyệt vời: người ta kể rằng ngồi ở hàng cao nhất vẫn nghe rõ một tiếng thì thầm dưới sân khấu.
Xem kịch khi ấy không phải là thú vui riêng tư, mà là một sự kiện cộng đồng, gần với nghi lễ. Cả thành phố cùng ngồi, cùng khóc, cùng suy nghĩ về số phận con người, về thần linh, về luật lệ.
Ba nhà soạn bi kịch lớn mà tác phẩm còn truyền lại tới nay là Aeschylus, Sophocles và Euripides.
Oedipus: người đàn ông chạy trốn số phận
Vở bi kịch được nhắc tới nhiều nhất có lẽ là Oedipus làm vua của Sophocles. Oedipus là vua thành Thebes, một người thông minh, được dân kính trọng. Thành phố đang bị dịch bệnh, và lời sấm truyền nói phải tìm ra kẻ đã giết vua cũ thì dịch mới dứt.
Oedipus quyết tâm điều tra. Từng bước, từng nhân chứng, sự thật hiện ra: chính ông là kẻ giết vua cũ, người đó lại là cha ruột của ông, và hoàng hậu mà ông đang lấy làm vợ chính là mẹ ruột. Ông đã làm đúng những điều lời sấm báo trước, dù cả đời cố chạy trốn nó.
Khi sự thật lộ ra, hoàng hậu tự vẫn, còn Oedipus tự làm mù mắt mình. Người từng nhìn thấu mọi câu đố lại là người mù trước chính đời mình.
Cái làm vở kịch ám ảnh không chỉ là những điều khủng khiếp, mà là việc Oedipus không phải người xấu. Ông chỉ không biết. Khán giả thương ông, và sợ, vì ai cũng có thể không biết điều gì đó về chính mình.
Thương và sợ: hai cảm xúc của bi kịch
Trong cuốn sách bàn về thi ca, Aristotle cho rằng bi kịch khơi gợi hai cảm xúc chính: lòng thương xót, vì nhân vật chịu khổ quá mức điều họ đáng chịu, và nỗi sợ, vì nhân vật giống mình, điều xảy ra với họ có thể xảy ra với mình.
Ông cũng nói nhân vật bi kịch hay nhất không phải người hoàn hảo, cũng không phải kẻ ác, mà là người tốt có một sai lầm, một điểm mù. Chính sai lầm ấy đẩy họ tới thảm hoạ. Nhờ vậy khán giả vừa thương vừa thấy mình trong đó.
Và cái kết của quá trình ấy là sự thanh lọc. Các học giả còn tranh luận Aristotle muốn nói chính xác điều gì: gột rửa cảm xúc, làm trong sáng cảm xúc, hay hiểu ra điều gì đó. Nhưng trải nghiệm thì ai cũng biết: khóc xong một vở kịch hay, lòng thấy nhẹ, thấy rộng ra.
Lần tới xem một bộ phim buồn, bạn thử để ý xem mình đang thương ai và sợ điều gì. Đó là hai chiếc chìa khoá Aristotle để lại.
Dàn đồng ca và những chiếc mặt nạ
Kịch Hy Lạp có một thành phần lạ với khán giả hôm nay: dàn đồng ca, một nhóm người cùng hát, cùng múa, cùng nói. Họ bình luận về hành động, đặt câu hỏi, cảnh báo nhân vật, bày tỏ cảm xúc thay cho khán giả.
Dàn đồng ca giống như tiếng nói của cộng đồng đứng trên sân khấu. Khi nhân vật chính lao vào quyết định sai lầm, dàn đồng ca run sợ. Khi thảm hoạ xảy ra, họ khóc than. Khán giả nhìn họ để biết mình nên cảm thấy gì.
Diễn viên Hy Lạp đeo mặt nạ, với những nét lớn, rõ, để khán giả ở xa trên sườn đồi vẫn nhận ra nhân vật. Mặt nạ cũng giúp một diễn viên đóng nhiều vai. Hình ảnh hai mặt nạ cười và khóc tới nay vẫn là biểu tượng của sân khấu.
Bạn thấy không, mặt nạ Hy Lạp và mặt vẽ của tuồng Việt, hai nền văn hoá cách xa nhau, đều tìm tới một giải pháp giống nhau cho cùng một vấn đề: làm sao để khuôn mặt nói được từ xa.
Bi kịch trong đời mình hôm nay
Ngày nay vẫn có những đoàn kịch dựng lại bi kịch Hy Lạp, và những câu chuyện ấy vẫn được chuyển thể thành phim, tiểu thuyết, kịch hiện đại. Nhưng tinh thần bi kịch thì có mặt ở khắp nơi, cả trong những bộ phim gia đình, những vở cải lương nhiều nước mắt.
Mình nghĩ có một lý do sâu xa khiến con người cần bi kịch. Trong đời thật, nỗi đau thường lộn xộn, vô nghĩa, không ai giải thích. Bi kịch cho nỗi đau một hình dạng, một trật tự, một ý nghĩa. Nó không xoá nỗi đau, nhưng làm cho nỗi đau có thể nhìn vào.
Đó cũng là lý do người ta tìm tới những câu chuyện buồn khi đang buồn. Không phải để buồn thêm, mà để thấy mình không cô độc, để thấy nỗi buồn của mình có chỗ trong câu chuyện chung của loài người.
Lần tới khi chọn một bộ phim buồn, đừng tự trách mình. Bạn đang làm điều mà người Athens đã làm trên sườn đồi hơn hai nghìn năm trước.
Câu hỏi thường gặp
Aristotle viết về bi kịch trong tác phẩm nào?
Ông bàn về bi kịch trong tác phẩm thường được dịch là Nghệ thuật thi ca hay Thi học. Phần bàn về bi kịch còn lại đầy đủ, còn phần bàn về hài kịch được cho là đã thất lạc.
Bi kịch khác chính kịch thế nào?
Bi kịch theo nghĩa cổ điển thường kết thúc bằng thảm hoạ của nhân vật chính và hướng tới thương và sợ. Chính kịch là khái niệm rộng hơn cho những vở nghiêm túc, có thể kết thúc buồn hoặc không.
Phụ nữ có được đóng kịch ở Hy Lạp cổ không?
Theo những gì được biết, diễn viên trong các lễ hội kịch ở Athens đều là nam giới, kể cả khi đóng vai nữ. Mặt nạ và trang phục giúp họ hoá thân.
Hài kịch Hy Lạp có giống bi kịch không?
Hài kịch cũng ra đời trong các lễ hội nhưng chế giễu thói đời, chính khách, nhân vật nổi tiếng thời ấy. Aristophanes là nhà soạn hài kịch Hy Lạp nổi tiếng nhất còn tác phẩm truyền lại.
Xem phim buồn có tốt cho tinh thần không?
Nhiều người thấy nhẹ lòng sau khi xem phim buồn, đúng như ý thanh lọc. Tuy vậy, nếu bạn đang trong giai đoạn khó khăn kéo dài, hãy để ý cảm xúc của mình và tìm người thân hoặc người có chuyên môn để trò chuyện.
