Đọc một pho tượng Chăm là đọc những dấu hiệu rất riêng trên khối sa thạch: đôi lông mày nối liền thành một đường, đôi môi dày mỉm một nụ cười nhẹ, thân hình tròn đầy, đồ trang sức chạm nổi trên cổ, tai, cánh tay, và nếu là vũ nữ thì một tư thế múa uyển chuyển như còn đang chuyển động. Phần lớn tượng mang hình thần linh của Ấn Độ giáo hoặc Phật giáo, được các vương quốc Chăm Pa xưa tạc trong nhiều thế kỷ.
Chào bạn, đây là Nhà Nghệ Thuật. Nếu có dịp tới Đà Nẵng, bạn đừng bỏ qua Bảo tàng Điêu khắc Chăm, nơi lưu giữ một trong những bộ sưu tập điêu khắc Chăm lớn nhất. Tập này mình gợi ý cách đứng trước những pho tượng sa thạch đó mà không thấy chúng na ná nhau.
Sa thạch: thứ đá mềm ấm như da
Phần lớn tượng Chăm làm bằng sa thạch, một loại đá cát có màu từ xám, vàng tới hồng nhạt. Sa thạch mềm hơn đá granite, dễ chạm hơn, nhưng cũng dễ bị mòn theo mưa gió. Vì vậy nhiều tượng ngày nay có bề mặt hơi nhám, các đường nét đã mềm đi qua nhiều trăm năm.
Khi đứng trước tượng, bạn để ý màu đá thay đổi theo ánh sáng. Dưới đèn ấm, đá ánh hồng như da người. Dưới ánh sáng tự nhiên, nó dịu và trầm hơn. Cái ấm áp ấy làm tượng Chăm, dù là tượng thần, vẫn có vẻ gần gũi.
Người Chăm xưa cũng làm tượng đồng, và một số pho tượng đồng rất quý đã được tìm thấy. Nhưng với người đi bảo tàng, sa thạch là chất liệu bạn sẽ gặp nhiều nhất.
Một mẹo nhỏ: hãy nhìn những chỗ đá bị vỡ, mất mũi, mất tay. Chúng cho thấy độ dày, độ đặc của khối đá, và nhắc mình rằng bức tượng đã đi qua bao nhiêu biến cố.
Những dấu hiệu nhận ra một gương mặt Chăm
Gương mặt tượng Chăm có vài đặc điểm rất dễ nhận. Lông mày thường được chạm thành một đường liền nối hai bên, giống đôi cánh chim. Mắt mở to, có khi được khoét sâu vào đá. Môi dày, khoé môi hơi nhếch lên thành một nụ cười kín đáo.
Nhiều tượng nam có ria mép được chạm rõ. Tóc thường búi cao hoặc đội mũ, có trang trí hoa văn. Tai đeo những khuyên tai lớn làm dái tai dài xuống. Cổ, cánh tay, cổ tay đeo vòng, chạm nổi rất kỹ.
Cơ thể tượng thường tròn đầy, căng, gần như phồng lên từ bên trong, khác với tượng gỗ Việt ở miền Bắc hay gầy, kín, phẳng hơn. Cái căng đầy đó gợi sức sống và sự sung mãn, rất hợp với tín ngưỡng phồn thực trong văn hoá Chăm và Ấn Độ.
Khi đã nhận ra những đặc điểm chung, bạn sẽ bắt đầu thấy những khác biệt nhỏ giữa các pho, và đó là lúc việc xem trở nên thú vị.
Phong cách mang tên vùng đất tìm thấy
Các nhà nghiên cứu chia điêu khắc Chăm thành nhiều phong cách, thường đặt tên theo nơi tìm thấy những tác phẩm tiêu biểu. Bạn sẽ gặp những cái tên như Mỹ Sơn, Trà Kiệu, Đồng Dương, Tháp Mẫm trên nhãn tượng.
Mỹ Sơn là thánh địa nằm trong một thung lũng ở Quảng Nam, với nhiều đền tháp gạch, nơi tìm được nhiều tượng thần và đài thờ. Trà Kiệu gắn với những bức chạm vũ nữ và nhạc công rất uyển chuyển. Đồng Dương là một trung tâm Phật giáo, tượng ở đây có gương mặt rất riêng, khối mạnh, đường nét dứt khoát.
Tháp Mẫm ở vùng Bình Định gắn với một phong cách muộn hơn, hay chạm các con vật thần thoại như sư tử, voi, rồng biển, với khối lớn, trang trí dày đặc, có phần cách điệu mạnh.
Bạn không cần thuộc lòng niên đại từng phong cách. Chỉ cần lần tới, khi đi qua các phòng, bạn để ý xem gương mặt, dáng người thay đổi thế nào từ phòng này sang phòng khác. Mắt bạn sẽ tự học được.
Vũ nữ Trà Kiệu: đá biết múa
Một trong những tác phẩm được nhiều người nhớ nhất là các bức chạm vũ nữ ở bệ đài thờ Trà Kiệu. Những cô gái được chạm nổi trên đá, thân uốn mềm, một chân co lên, tay xoè ra, ngón tay cong, như đang ở giữa một điệu múa.
Điều kỳ diệu là sa thạch vốn nặng nề, vậy mà các vũ nữ trông nhẹ như sắp bay lên. Người thợ đã dùng những đường cong nối tiếp nhau, từ cổ, vai, eo, hông xuống chân, để mắt người xem chạy theo một nhịp liên tục.
Nếu được, bạn hãy đi chầm chậm dọc theo bệ đá. Các vũ nữ xếp nối nhau, mỗi người một tư thế, như một chuỗi khung hình của cùng một điệu múa. Có lẽ đó là cách người xưa ghi lại chuyển động trước khi có máy quay.
Đứng đó, bạn có thể tự hỏi: điệu múa ấy được nhảy trong dịp nào, với âm nhạc gì. Những nhạc công cũng được chạm ở bên cạnh, cho thấy múa và nhạc vốn đi cùng nhau trong nghi lễ.
Xem với sự hiểu biết và tôn trọng
Nhiều tượng Chăm là tượng thần linh trong Ấn Độ giáo như thần Shiva, thần Vishnu, thần Ganesha đầu voi, hoặc các vị Bồ Tát, Phật trong Phật giáo. Có những vật thờ mang biểu tượng sinh sôi như linga và yoni. Chúng gắn với đời sống tín ngưỡng của người Chăm xưa.
Người Chăm ngày nay vẫn đang sống ở miền Trung và miền Nam, vẫn giữ nhiều nghi lễ và lễ hội. Vì vậy khi xem, mình nên nhớ đây không chỉ là đồ cổ của một nền văn minh đã qua, mà còn là di sản thiêng liêng của một cộng đồng đang sống.
Bạn có thể đọc nhãn để biết tên vị thần, rồi nhìn xem những dấu hiệu nào giúp nhận ra vị đó: số tay, vật cầm trên tay, con vật cưỡi. Cách đọc biểu tượng này giống như đọc tranh thánh ở châu Âu.
Lần tới ở bảo tàng, bạn thử chọn một pho tượng duy nhất, đứng trước nó năm phút, tìm đôi mày nối liền, nụ cười, đồ trang sức, và tư thế. Năm phút đó sẽ cho bạn nhiều hơn một giờ đi lướt.
Câu hỏi thường gặp
Bảo tàng Điêu khắc Chăm ở Đà Nẵng có từ bao giờ?
Bảo tàng được người Pháp xây dựng từ đầu thế kỷ hai mươi để trưng bày các hiện vật Chăm thu thập được ở miền Trung. Ngày nay đây là một trong những nơi lưu giữ điêu khắc Chăm phong phú nhất.
Vì sao nhiều tượng Chăm bị mất đầu hoặc mất tay?
Qua nhiều thế kỷ, tượng chịu tác động của thời tiết, chiến tranh, đổ vỡ của đền tháp và cả nạn trộm cắp. Nhiều phần bị gãy được tìm thấy tách rời, có phần đã thất lạc vĩnh viễn.
Tượng Chăm có liên quan tới nghệ thuật Ấn Độ không?
Có, văn hoá Chăm Pa chịu ảnh hưởng sâu của Ấn Độ giáo và Phật giáo từ Ấn Độ. Tuy vậy, người Chăm đã phát triển phong cách riêng, gương mặt và hình khối khác hẳn tượng Ấn Độ.
Có thể xem điêu khắc Chăm ở đâu ngoài Đà Nẵng?
Bạn có thể xem tại các bảo tàng lịch sử lớn ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, và tại chính các khu đền tháp như Mỹ Sơn, các tháp Chăm ở Bình Định, Ninh Thuận, nơi một số tác phẩm vẫn ở nguyên vị trí.
Linga và yoni là gì?
Đó là hai biểu tượng trong Ấn Độ giáo, thường đặt cùng nhau, tượng trưng cho thần Shiva và sự sinh sôi của vũ trụ. Trong đền Chăm, chúng là vật thờ trung tâm, cần được xem với thái độ tôn trọng.
